TOT DE VORMING ZIJNER GEDACHTEN. 43 



meer bedraagt dan het magtig kleine bestek van § seconde. En nu 

 behoeft men waarlijk geen groot rekenmeester te zijn om naar aan- 

 leiding daarvan te berekenen, dat een vlug denker zich 480 verschil- 

 lende voorstellingen in de minuut , 28.800 in het uur , en in een uur 

 drie, vier zich een honderdduizendtal verschillende gedachten vormen 

 kan. Dat zijn toch inderdaad getallen, die nog al iets beteekenen, 

 en die duidelijk bewijzen, dat de mensch volstrekt zoo beperkt niet 

 is , als gij in uwe overdrevene beschouwingen ons wel hebt willen 

 diets maken!" 



Ik zal mij niet vermeten, geachte lezer! aan de juistheid der door 

 u berekende getallen iets te kort te doen, maar u toch in overweging 

 geven om niet te vergeten, dat de aangegevene getallen de uiterste 

 grens aanduiden , waartoe een zeer goed ontwikkeld mensch geraken 

 kan. Men kan minder dan 480 voorstellingen in de minuut, minder dan 

 28,800 in het uur zich vormen, maar méér voorstellingen, méér gedach- 

 ten kunnen in zulk een tijdsbestek niet ontstaan. Pleit dit niet duidelijk 

 voor de beperktheid des menschen , eene beperktheid te opvallender , 

 omdat wij in het gewone leven steeds in den waan verkeeren , dat 

 ons millioenen gedachten op één oogenblik door het hoofd kunnen 

 zweven , en het nu bij de proef blijkt , dat voor een honderdduizend- 

 tal er minstens 3 of 4 uur verloopen moeten , eene beperktheid te 

 opvallender, omdat, waar ook de mensch zijne minderheid moge 

 erkennen , hij zich op het gebied der gedachte eenen onbeperkten 

 heerscher waant, en het nu blijkt, dat ook daar zijne magt alles be- 

 halve grenzeloos is? Maar de omstandigheid, dat gij, in uwe argu- 

 mentatie van zoo even , de door u berekende getallen zóó groot en 

 het tijdsverloop van g seconde zoo magtig gering hebt gevonden — 

 een oordeel, dat wij allen met u zullen deelen — is op nieuw een 

 bewijs van uwe beperktheid in het bijzonder , en voor die van al 

 uwe medemenschen in het algemeen. Daaruit toch blijkt, dat wij in 

 onze opvattingen omtrent den tijd , vooral wanneer het zeer kleine 

 tijdsgedeelten betreft, uitermate beperkt zijn. g seconde schijnt ons 

 reeds een nietig tijdsbestek toe, en toch hebben er in de natuur, 

 die den zoogenaamden Heer der Schepping omgeeft, bewegingen 

 plaats, die in een veel, veel korter tijdsbestek totstandkomen. Een 



