44 OVER DE BEPERKTHEID DES MENSCHEN , IN VERBAND 



der nog zeer goed hoorbare muzikale toonen maakt ongeveer 4000 

 trillingen in de seconde, en hier is dus 40W seconde voldoende om 

 eene beweging tot stand te brengen. De roode lichtstraal , die van 

 alle lichtstralen het geringste aantal ethertrillingen tot haar ontstaan 

 noodig heeft, maakt 458 billioenen trillingen in de seconde, en voor 

 zulk eene ethertrilling is dus 4}$ billioenste deel van een seconde 

 voldoende. En begint het ons hierbij te duizelen en gevoelen wij 

 de totale onmogelijkheid om ons eenig begrip van zulk een klein 

 tijdsbestek te vormen, hoe veel meer nog zouden wij duizelen , indien 

 wij het aantal bewegingen der deeltjes konden bepalen , dat de elek- 

 triciteit tot haar ontstaan noodig heeft, de elektriciteit, die sneller 

 dan het licht, veel sneller dan het geluid, 1 mijl in öWöö seconde 

 aflegt ? We mogen het onaangenaam vinden of niet, bekennen moeten 

 wij het , dat het begrip van 4 - J o , <rnfoö of -^-i-g- billioenste seconde 

 ons ten eenenmale ontgaat , en dat evenmin als wij Ons de millioenen 

 mijlen kunnen voorstellen , waarop de hemelligchamen van ons ver- 

 wijderd zijn , evenmin als wij ons van het niet een begrip kunnen 

 maken, evenmin als wij ons de millioenen jaren kunnen denken, die 

 de aarde tot het bereiken van haren tegenwoordigen toestand noodig 

 had, dat, zeg ik, wij evenmin over kleine tijdsgedeelten in de verste 

 verte een oordeel kunnen vormen. Maar daarmede bekennen wij 

 dan ook tevens, dat onze opvatting, als zou die zoo vaak ge- 

 noemde § seconde — die voor het ontstaan eener gedachte minstens 

 noodig is — een zeer gering tijdsbestek zijn, voor niets anders dan 

 voor onze beperktheid getuigt. 



De mensch is intusschen niet alleen beperkt in het aantal der ge- 

 dachten , dat hij in een bepaalden tijd zich vormen kan, niet alleen 

 beperkt in zijne begrippen van tijd en ruimte , aan zijne verstande- 

 lijke verrigtingen is ook nog een ander perk gesteld. Terwijl iedere 

 machine dezelfde beweging gedurende geruimen tijd kan voortzet- 

 ten — wanneer haar slechts genoeg materiaal wordt toegevoerd — 

 is de menschelijke machine niet in staat zich gedurende langeren tijd 

 in dezelfde rigting te bewegen. Wie zijne spieren gedurende eenige 

 uren heeft ingespannen, wie zijne oogen eenigen tijd achtereen heeft 

 gebruikt, wie zijne gedachten gedurende eenigen tijd op één onder- 



