292 HET NIEUWE WERKTUIG VOOR DE TIJDSBEPALING IN HET 



wijzen , indien zij zoodanig worden gesteld , dat zij in die aanwijzing met 

 elkander overeenstemmen , maar dit is eene grove dwaling. Zijn die zon- 

 newijzers naar den regel beschreven , zoo moeten zij alle denzelfden 

 tijd aanwijzen , onverschillig in welken stand , met betrekking tot de 

 zon, het ligchaam geplaatst moge worden, waarop zij beschreven zijn, 

 en onverschillig, of die tijd naauwkeurig of uren verkeerd mogen zijn. Het 

 is onmogelijk een zonnewijzer zoodanig in te rigten , dat hij zich , 

 zonder vreemde hulpmiddelen, in zijn' juisten stand laat stellen, indien 

 bij het uur, dat hij aanwijst, niet drie van elkander onafhankelijke 

 grootheden worden in rekening gebragt , zoo als de poolshoogte der 

 plaats , met de afwijking en de hoogte der zon. Reeds voor lang had 

 men verplaatsbare of draagbare zonnewijzers, die op dit beginsel 

 rustten. Daartoe behooren vooral de zoogenaamde ring zonnewijzers , die 

 omstreeks het midden der verledene eeuw ook door metz te Amster- 

 dam werden vervaardigd en die nog op vele plaatsen van ons vaderland 

 worden aangetroffen. Die werktuigen waren zeer goed bearbeid, maar 

 zij waren te klein en te zamengesteld om den tijd op eene minuut na 

 te kunnen doen kennen. Bij hun gebruik moest men zich veelal met 

 eene onzekerheid van een tiental minuten tevreden stellen. 



Het werktuig, dat mij door den heer van der kraan het eerst ter 

 bezigtiging werd toegezonden , was een zoogenaamde aequatoriale zon- 

 newijzer , die zoodanig was ingerigt, dat men het aequatoriale vlak 

 ligtelijk de behoorlijke helling met betrekking tot den horizon kon 

 geven. Opdat die zonnewijzer den juisten tijd zoude aanwijzen, moest 

 bovendien zijne middaglijn naauwkeurig in de rigting van het noor- 

 den en zuiden kunnen worden gebragt en daartoe was een tweede 

 zonnewijzer aan het werktuig verbonden, bij wiens aanwijzing de 

 tijdelijke afwijking der zon moest worden in acht genomen. Die twee 

 zonnewijzers konden niet in alle standen denzelfden tijd aanwijzen. 

 Werd de toestel over de tafel, waarop hij rustte, omgedraaid, terwijl 

 het aequatoriale vlak de behoorlijke helling behield, totdat beide zon- 

 newijzers hetzelfde aanwezen , dan moest de middagHjn des aequato- 

 rialen zonnewijzers naauwkeurig in de rigting van het noorden en 

 zuiden vallen en dan was de tijd, die door beide zonnewijzers werd 

 aangewezen , de juiste ware tijd van het oogenblik. Ik heb de 



