DEIE BRIEVEN VAN F. HEMSTEEHUIS. 261 



Polypen voorkomt." H. zag de vermenigvuldiging door overlangsche ver- 

 deeling of splijting van het ligchaam , 't geen hij in fig. c. op den rand van 

 den brief afteekent. Dat hij ook Plumateïla heeft vï^aargenomen , blijkt uit 

 denzelfden brief. 



Terwijl , behalve de mededeeling over het zonderling uit vederen ge- 

 vormde ligchaam, in deze drie brieven niets voorkomt, 't geen in den 

 tegenvroordigen toestand der natuurlijke historie nog als onbekend kan 

 worden geacht , verplaatsten ons deze brieven met onze gedachten in den 

 vroegeren toestand dier wetenschap , en gaven ons aanleiding tot eenige 

 opmerkingen , die wij ons veroorloven hier bij te voegen. 



In de eerste plaats levert ons de briefwisseling tusschen e. hemsteehuis 

 en c. NOZEMAN aanleiding tot de opmerking , dat in de achttiende eeuw vele 

 godgeleerden, bepaaldelijk predikanten, zich met natuurkundige weten- 

 schappen en vooral met natuurlijke geschiedenis bezig hielden. Behalve 

 NozEMAN komt ons hier de naam van maetinet voor den geest , en in 

 Duitschland en Denemarken hebben wij de namen te vermelden van chem- 



NITZ , CHEIST , OTTO FABEICIUS , GUNNEEUS , HEEBST , SCHAEFFER , STEOEM , wier 



werken nog dikwerf geraadpleegd en aangehaald worden. "Wel ontbreken 

 ook in onze eeuw geene voorbeelden van gelukkige beoefenaars der natuur- 

 lijke geschiedenis onder godgeleerden, het zij genoeg hier aan eieby en onder 

 de nog levende geleerden aan saes te herinneren , doch de voorbeelden zijn 

 spaarzamer , en in ons vaderland schijnt die rigting thans bijkans geheel 

 verlaten te zijn. 



In de tweede plaats zien wij hier een voorbeeld van de wijze, waarop 

 vroeger bespiegelende wijsgeeren door het onderzoek der natuur zich voor- 

 bereid hebben tot meer afgetrokkene begrippen, en hoe zij zich hebben be- 

 waard voor eene, uit enkele veronderstellingen opgetrokken wereldbeschou- 

 wing, 't Geen wij in f. hemsteehtjis opmerken , is, dat hij , niet tevreden met 

 eenige algemeene kennis uit boeken op te zamelen , de natuur zelve geraad- 

 pleegd en zich daardoor met de methode der empirie vertrouwd heeft ge- 

 maakt. Het is hierin voornamelijk , dat zijn voorbeeld in onze eeuw weinig 

 navolgers vindt, en echter boven alles navolging verdient. Het is niet ge- 

 noeg het woord empirie als uithangbord te gebruiken , men wordt daardoor 

 nog geen empiricus. Het komt in het onderzoek der natuur vooral op eigen 

 waarneming , op zien aan , niet op het overnemen van de resultaten van 

 't geen door anderen werd waargenomen en gezien. Door lectuur moet men 

 geschiedkundige kennis verzamelen , maar door lectuur alleen verkiijgt 



