262 DEIE BRIEVEN VAN F. HEMSTERHUIS. 



men nimmer eenige kennis der natnur , die dezen naam verdient. Door 

 eigen onderzoek leert men de methode des onderzoeks , vraarop het hovenal 

 aankomt; de reeds gevonden resultaten kan men, als men wil, altijd in zijne 

 boeken wedervinden, en wanneer men de methode des onderzoeks niet bezit, 

 is al die geleerdheid van weinig nut ^). Zoo werd hemsteehijis gevormd 

 door het onderzoek der natuur , dat hij ook later in zijne bespiegelende ge- 

 schriften , de woorden „ne supposons rien , tachons de savoir , examinons^' 

 tot zijn rigtsnoer kon nemen ^). 



Wanneer wij een blik slaan op de achttiende eeuw , dan mogen wij einde- 

 lijk , zonder onbillijk te worden omtrent cle groote vorderingen en schitte- 

 rende ontdekkingen, waarop onze eeuw zich met regt mag verheffen, ons toch 

 ook met genoegen verplaatsen in het tijdvak van ruim eene eeuw geleden. 

 Wij denken aan den grooten linnaetjs , die het juiste tijdstip waarnam om 

 een register der natuurlijke wezens op te stellen, al meenden ook vele zijner 

 tijdgenooten, dat het nog te vroeg was. Bonnet zeide wel , dat het hem 

 voorkwam , evenals of een scholier eene inhouds opgaaf ging neder schrijven 

 van een groot folioboek , waarvan hij slechts de twee of drie eerste bladen 

 gelezen had , maar linnaetjs had volkomen regt om niet te wachten , want 

 de waarheid duikt schielijkcr op uit de dwaling dan uit de verwarring ^) , 

 en met het aangroeijen der kennis kon men het eerste ontwerp van fouten 



') Men veroorloove mij de woorden van biot hieraan te halen: «Si l'élève a une 

 fois habitué son esprit a se contenter de la pure nomenclature de lascience, on peut 

 Ie rcndre a issi savant que l'on voudra dans ce genre, il n'en sera guère plus 

 avance. J'ajoute que ce qu'on négligé de lui enseigner est j istement ce qu'il lui est 

 surtout nécessaire de savoir .... Ce n'est pas la multitude des faits qu'il pourra 

 toujours retrouver dans les livres ; c'est de bien comprendre la methode d'espérience 

 et d'observatioa qui a sevvi a les decouvrir. . . , , en un mot d'acquérir la philiosophie 

 des sciences , qui lui servira a quoi qu'il s' applique , et dont la connaissance intime 

 donnera a son esprit de la tenue , de la force , de la justesse , lui inspirera un vif 

 amour de la vérité, un insurmontable dégoüt pour les explications systématiques , et 

 Ie rendra ainsi capable d'observer et d'étudier la nature , quelque soit Ie genre de 

 recherches auquel il veuille s'appliquer." Frc'cis élémentaire de Physique , 3ième 

 édition, Paris, 1824, Préface p. VIL 



^) AVij vinden bij hemsterhuis in zijn wijsgeerig gesprek : Aristée ou de la 

 Divinité dczo woorden aan diocles in den mond gelegd: ^iSi Eudoxe de Crade nous 

 disoit , ^>nous serions phis raisonables en posant Ie mouvement du soleil, que nous voyons , 

 qu'en posant celui de la ierre ^ que nous ne voyons pas^^ serions nous de son avis? 

 Nous lui dirions: eelèhre Eudoxe^ pour ètre plus raisonables encore ^ ne supposons rien, 

 mais tüchons de savoir'' (éd. de Paris, 1779, p. -51, 52). 



^) Oitius emeryit veritas ex errore quam ex confusione, baco. 



