JOHANNES SWAMMERDAM. 



Het vermagerde gelaat, de droefgeestige trek rondom den mond, de 

 saamgetrokken wenkbrauwen, de flauwe blik der oogen, de voorover 



nomen dat het handschrift reeds tijdens het leven van remb randt gereed lag, doch swam- 

 merdam zelf deelt ons mede (Ephe?neri vita p. 71) , dat een groot deel zijner waarne- 

 mingen in het jaar 1670 gedaan zijn, dus in het jaar volgende op dat van rembrandt's 

 dood. Hiermede is derhalve deze veronderstelling genoegzaam weerlegd. Is het oorspron- 

 kelijk portret werkelijk van de hand van rembrandt, dan heeft stolker het opschrift 

 op het hlad papier, dat swammerdam in de hand houdt, veranderd, iets dat op zichzelf 

 zeker niet tot de onwaarschijnlijkheden behoort. Ja, die onderstelling wordt bijna tot 

 zekerheid, wanneer men oplet, dat de titel van het manuscript, niet juist die is van 

 het in 1675 door hem uitgegeven boek, maar van het uittreksel daarvan, hetwelk 

 boerhaave zestig jaren later in den Bijbel der Natuur (I , p. 534) heeft opgenomen. 

 Stolker, die in de laatste helft der vorige eeuw leefde en werkte, kende blijkbaar wel 

 dezen, maar niet het tijdens het leven van swammerdam uitgegeven boek. 



Toch is er nog iets anders dat mij de authenticiteit van dit portret doet betwijfelen. 

 Met een mijner vrienden over de boven medegedeelde bezwaren sprekende, zeide deze 

 mij , dat hij zich herinnerde dat iemand (hij wist niet meer wie) bij de beschouwing 

 van de bekeude Anatomie-les van rembrandt, die zich in het museum van het Maurits- 

 huis te 's Hage bevindt, hem daarop het portret van swammerdam had aangewezen. 

 Toen ik eene in mijn bezit zijnde photographie van deze schilderij had te voorschijn 

 gehaald, wees mijn vriend mij, als swammerdam voorstellende, den persoon aan die, 

 het dichtst bij tulpius staande, een papier in de hand houdt. Nu is het werkelijk voor- 

 komen van swammerdam op die schilderij eene onmogelijkheid, want die schilderij is 

 van 1632 (vosmaer, t. a. pi. p. 23), terwijl swammerdam eerst in 1637 geboren is. 

 Ook is de bedoelde persoon op de schilderij wel bekend ; hij is geen ander dan doctor 

 hartman hartmansz. , en het papier in zijne hand draagt de namen der bij de les 

 tegenwoordigen (vosmaer p. 425). Maar bij de vergelijking der beide beelden, namelijk 

 dat o]) de photographie en dat der thans vervaardigde lithographie , trof mij toch hunne 

 merkwaardige overeenkomst, wat vorm des gelaats en houding betreft, en de vraag rees 

 bij mij op: zoude stolker wellicht den hartman hartmansz. van rembrandt gebruikt 

 hebbeu, om een phantasie-portret van swammerdam te maken? Ik geef deze gissing na- 

 tuurlijk voor beter. Misschien zal zij geheel onhoudbaar blijken aan dengenen, die de 

 gelegenheid zal hebbeu, de teekening van stolker te vergelijken bij rembrandt's schilderij. 



Gesteld echter dat zij waarheid behelst, dan zoude zeker de roem van stolker als 

 kunstenaar daaronder niet lijden, want al is zijne beeldtenis van swammerdam geen eigenlijk 

 portret, zoo drukt zij volkomen diens karakter uit, op het tijdstip waarop het ver- 

 ondersteld wordt vervaardigd te zijn. Is het eene navolging van rembrandt's hartman, 

 dan is zij eene zeer vrije, en heeft stolker de kunst verstaan om, met behoud van de 

 algemeene gelijkenis, toch aan hartman's gelaat die lijdende en droefgeestige uitdruk- 

 king te geven, welke noodwendig aan dat vaK swammerdam eigen moest zijn. 



Mogelijk zijn er onder onze lezers, die tot opheldering van het hier geopperd vraag- 

 stuk iets kunnen bijdragen. In dit geval houd ik mij daartoe aanbevolen. 



