DEN MENSCH BESCHOUWD. 41 



Het water is een zeer slechte geleider der warmte. Even als elk 

 ander licbaam zet het zich bij verwarming uit en krimpt bij bekoeling 

 in. Bij eene temperatuur van -f- 4° bezit het echter zijne grootste 

 dichtheid, zoodat het bij sterkere afkoeling zich weder uitzet. Deze 

 eigenschap is van het grootste gewicht voor de huishouding der 

 natuur. Bij het begin van den winter koelt zich de oppervlakte 

 van stilstaande wateren, zeeën en rivieren aan de oppervlakte af, 

 door aanraking met de koudere lucht. Het koelere water , dat een 

 grooter soortelijk gewicht bezit dan het warme , daalt naar den bodem 

 en maakt plaats voor ander, dat nog niet is afgekoeld maar nu op 

 zijne beurt kouder wordt en eveneens naar beneden daalt. Deze af- 

 koeling gaat op die wijze geregeld voort , zoolang er nog koud water 

 naar beneden zinkt en door warmer water wordt vervangen; maar 

 dit houdt geheel op, zoodra de geheele massa eene temperatuur van 

 4° heeft aangenomen. Bij het verdere bekoelen zet het zich dan aan 

 de oppervlakte uit en blijft boven drijven, zoodat het de lagen, die 

 daar onder liggen, tegen afkoeling beschermt. Eindelijk begint het 

 aan de oppervlakte te bevriezen en de dunne ijslaag vormt eene be- 

 schutting tegen verdere afkoeling. Zij wordt wel is waar bij het aan- 

 houden der vorst dikker, maar op korten afstand daaronder daalt de 

 temperatuur van het water niet onder 4°, zoodat planten en dieren 

 daarin ongestoord kunnen voortleven. Werd echter het water, tot aan 

 het vriespunt toe, voortdurend dichter, dan zou spoedig de geheele 

 watermassa in ijs veranderen , het leven der daarin voorkomende 

 wezens zou worden vernietigd, en de langdurigste zomerwarmte zoude 

 in onze streken niet meer voldoende zijn om de tot den bodem toe 

 bevrozen wateren onzer rivieren te doen ontdooien. 



Het bevriezen van water is eene ware kristallisatie : de kristalvorm 

 van het ijs is een rhomboëder , vrij wel gelijkende op dien van kalk • 

 spaath. De fraaie zeshoekige stervormige gedaante, die de sneeuwfigu- 

 ren bezitten , zijn van zeszijdige prisma's afgeleid. 



Door drukking smelt het ijs gedeeltelijk en wordt bij het ophouden 

 daarvan weder vast. Door dit verschijnsel, herbevrieziug (regelatie), 

 genoemd, verklaart men de beweging der gletschers naar de dalen. 



Wanneer water in een gesloten vat boven zijn kookpunt wordt ver- 

 warmd , dan oefent de damp daarvan eene aanzienlijke drukking op de 

 wanden daarvan uit. Hiervan maakt men gebruik tot het drijven van 

 stoomwerktuigen. Niet alleen bij de kooktemperatuur, maar ook bij 



