over goethe's verdiensten als onderzoeker enz. 203 



der wetenschap steeds berust heeft en zal blijven berusten op philoso- 

 phische bespiegeling, die wel is waar de empirie tot noodzakelijken 

 grondslag heeft, maar van die empirie gebruik maakt tot het vinden 

 van algemeene wetten. 



Ook in onze dagen, en niet het minst bij ons te lande, wordt nog 

 veel te veel voorbijgezien , dat empirie wel de grondslag moet zijn 

 van onze wereldbeschouwing , maar dat onze wijsbegeerte zich nooit 

 uitsluitend tot die empirie mag bepalen , en dat zij , die het doel der 

 biologie bereikt zouden achten, wanneer zij met behulp der fijnste 

 instrumenten en waarnemingsmiddelen de organisatie en levensver- 

 schijnselen van alle bewerktuigde wezens grondig hadden leeren ken- 

 nen, ongetwijfeld zeer nuttige arbeiders kunnen zijn bij den opbouw van 

 den tempel der wetenschap, maar daarbij toch slechts de onderge- 

 schikte rol vervullen van opperlieden , die de steenen aandragen , 

 waarvan later de architect, de wijsgeer, gebruik maakt om den trot- 

 schen bouw te voltooien. Van den anderen kant komt de wijsgeer, 

 zoodra hij zijn gebouw optrekt op een anderen grondslag dan zinne- 

 lijke waarneming en empirische kennis, maar al te licht in zijne be- 

 spiegelingen tot valsche gevolgtrekkingen, die den toets van het em- 

 pirisch onderzoek niet kunnen doorstaan ; want evenmin als eenvoudige 

 werklieden een trotsch gebouw kunnen stichten zonder architect , 

 evenmin kan een architect zijne plannen verwezenlijken zonder de hulp 

 der werklieden. Wel verre dat empirie en wijsbegeerte elkander uit- 

 sluiten, gelijk zeer velen ten onrechte aannemen, zijn zij integendeel 

 elkanders noodzakelijke aanvulling. * 



1 Een Nederlandsen geleerde, wien ik dit artikel liet lezen voor het ter perse ging, 

 ziet in deze alinea geheel ten onrechte een miskenning der empirische philosophie, zoo- 

 als zij door hare voortreffelijkste beoefenaars van baco tot stuabt mill gepredikt is. 

 Mijne bedoeling is juist, dat empirie en bespiegeling steeds hand aan hand behooren te 

 gaan, en dat, zoo bespiegeling zouder empirie niets dan hersenschimmen oplevert, em- 

 pirie zonder bespiegeling ook al zeer weinig waard is. Er is een bespiegelende philoso- 

 phie, die niet op empirie rust, b.v. die van plato, descartes en hegel ; deze verdedig 

 ik niet. Maar er is ook een andere philosophie, merkt bovenbedoelde geleerde op, die 

 van het bijzondere steeds tot het algemeene opklimt, hare hypothesen op empirische 

 gegevens bouwt en nimmer nalaat die hypothesen aan die gegevens te toetsen. Deze 

 philosophie, die aan de namen van aristoteles, baco verulamius, galileo , newton en 

 darwfn verbonden is, heb ik hier juist op het oog! In hoeverre opzoomer, gelijk bo- 

 veubedoelde geleerde mij schreef', hier te lande die philosophie, het voetspoor van stuart 

 MUL en comte drukkende, geleerd heeft, laat ik daar. Op religieus terrein zeker niet! 



