276 IETS OVER HET IJKEN IN HET ALGEMEEN , 



de seconde maakte. Vergelijkt men nu hiermede de A van de Parij sche 

 orkesten, die in 1715 door sauveur bevonden werd 810 trillingen te 

 maken, dan komt dit overeen met eene rijzing van bijna één toon 

 in 1 '/ 2 eeuw. 



Ziehier eene opgave, waaruit duidelijk blijkt hoe de stemming voort- 

 durend hooger werd. 



In de XVII e eeuw maakte de A van de opera te Parijs , volgens sauveur : 



810 trillingen in de seconde. 

 Te Toulouse en Carlsruhe, in deze eeuw: 870 » » » 



In het conservatoire te Parijs .... 870 » » » 



spoedig geklommen tot .... 882 » » » 



Opera te Parijs in 1834 875,5 » » •» 



ld. in 1856 898 » » » 



Rijssel in deze eeuw 901 » » » 



Guides in België 911 •»•»•» 



In 1834 werd te Stuttgardt een congres van toonkunstenaars gehou- 

 den en de wenschelijkheid uitgesproken om eene internationale stem- 

 ming vast te stellen , en als zoodanig werd met algemeene stemmen voor- 

 gesteld eene A van 880 trillingen per seconde. Tien jaar lang heeft 

 men vruchteloos getracht deze algemeen te doen aannemen; maar het 

 is niet veel meer dan een voorstel gebleven. 



In een rapport aan de Société dC encouragement in 1855 door lissajous 

 ingediend , werd de aandacht andermaal op dit onderwerp gevestigd ; 

 de internationale tentoonstelling te Parijs gaf daartoe aanleiding. Berltoz 

 kwam hierop terug in een rapport van 1858. l Hij toonde aan dat 

 men toen nog wel de verschillende bestaande orkesten kon vereenigen 

 voor de destijds in zwang gekomene zeer groote uitvoeringen; hunne 

 stemming onderling was nog bereikbaar; maar, moesten zulke orkesten 

 samenwerken met kerkorgels, dan was samenstemming onmogelijk, 

 zooals eene noodlottige ervaring hem bij de uitvoering van een Te Deum 

 in de kerk van St. Eustachius te Parijs geleerd had. De oude kerk- 

 orgels waren natuurlijk lager gestemd dan de latere orkesten. Wel 

 kunnen zeer kleine verschillen door verstemmen verholpen worden , doch 

 bij eene aanzienlijke verstemming verliezen de blaasinstrumenten hunne 

 zuiverheid. Bedraagt het verschil juist een halven toon, of, wat wel 

 bijna nimmer zal voorkomen, één geheelen toon, dan kan in het gebrek 



1 Zie: Journal des c/ébat.s, 24 Sept. , 1858. 



