306 HET SAMENWONEN EN SAMENLEVEN IN DE 



scherming der deelgenooten , en tot vervulling eener rol in de huis- 

 houding der natuur, waartoe het individu niet bij machte is. 



Men heeft, misschien niet ten onrechte, beweerd, dat de dieren, 

 die gezellig leven, betrekkelijk op een hoogen trap van ontwikkeling 

 staan. Zeker is het althans, dat de meesten der huisdieren, die zich 

 hechten aan den mensch, behooren tot soorten, welk in den natuur- 

 staat een gezellig leven leiden. Dezen worden reeds door aanleg er toe 

 gebracht, om een deel hunner vrijheid prijs te geven aan den mensch, 

 dien zij allen, bewust of onbewust, als hun meerdere erkennen. 



En de mensch zelf? Wie weet niet, dat, gelijk in andere opzichten, 

 ook met betrekking tot het samenleven, de mensch de hoogste rol 

 vervult in de natuur ? Wien is het onbekend , dat hij , hoezeer ook 

 uitmuntende boven zijne natuurgenooten , zijne groote beteekenis en 

 ontwikkeling op aarde eerst heeft kunnen verkrijgen door die natuur- 

 lijke associatie? 



De geschiedenis van het samenleven van den mensch is de geschie- 

 denis der beschaving, zoowel op zedelijk en wetenschappelijk als op 

 maatschappelijk gebied. Van de oudste tijden af, waarin het huisgezin 

 nomadisch rondzwierf, tot de tegenwoordige eeuw , die groote nationali- 

 teiten vereenigt in kunstig samengestelde staten , zien wij datzelfde 

 verschijnsel optreden onder tallooze vormen , in eindelooze verscheiden- 

 heid zich openbaren, zoodat men zelfs wel eens beweerd heeft, dat 

 alle wijzigingen in het samenleven der dieren ook onder dat der men- 

 schen vertegenwoordigd worden. 



Evenals in het leven van ieder individu tijden van ziekte voorkomen , 

 zoo ook in dit hoogere leven. Maar wanneer het tot zijn normalen 

 gang is teruggekeerd, ziet men dat leven allengs volkomener arbeiden 

 aan het algemeen belang. En welk is dat algemeen belang? De ont- 

 wikkeling van het geheel door het behoud van het individu, dat een 

 deel zijner vrijheid prijs geeft, om des te grooter vrijheid terug te ont- 

 vangen , dat zich onderwerpt en daardoor macht verwerft , dat schijn- 

 baar ten onder gaat , maar in waarheid eene rol en beteekenis verkrijgt 

 grooter dan te voren. 



Allerwege alzoo , waarheen wij ook den blik wenden, bespeuren wij 

 in de organische wereld , bij planten en bij dieren , in de hoogste mate 

 bij den mensch , een streven naar vereeniging der individuen , geboren 

 uit zucht tot zelfbehoud, maar in zijne ontwikkeling tot voordeel van 

 anderen en van invloed op het geheel. 



