246 DE EIGENSCHAPPEN VAN HET WATER 



warmtehoeveelheden niet aan; waarom teekent zij voortdurend slechts 

 100 graden? De stijging van den thermometer zou dan alleen plaats 

 hebben gegrepen, als het de warmte niet mogelijk ware geweest al 

 haar vermogen aan de uiteendrijving der stoommoleculen kwyt te raken. 

 Juist dan, als de warmte te zeer door de moleculen wordt belemmerd , 

 verraadt zij zich naar buiten en dus ook aan den thermometer. Zulke 

 waarneembare warmte ontstaat derhalve uit haren gestoorden of be- 

 lemmerden arbeid. Daarom b. v. heeft ijs slechts het halve bedrag aan 

 warmte noodig , dat water behoeft om een graad minder koud te wor- 

 den. De warmtewerking wordt dus in het ijs meer belemmerd dan in 

 het water , en zij openbaart zich dus spoediger naar buiten d. i. door 

 den thermometer, 't Is nuttig nog hierbij op te merken, dat de op de 

 beschrevene wijze ontstane stoom ongeveer 700 maal meer plaats in- 

 neemt dan hetzelfde gewicht aan water. 



Men is gewoon, om de zoo even als eenheid aangenomen warmte, 

 die in staat was een kan water 1 graad C. warmer te maken, een 

 calorie te noemen. De calorie , dat is , om het eens zeer eenvoudig uit 

 te drukken, de arbeid, die de genoemde 14 centigrammen steenkool 

 bij de verbranding kan ontwikkelen, is dus op dergelijke wijze de 

 warmte-eenheid , als de meter en de gramme de eenheden der lengte- 

 maten en der gewichten zijn. Die eenheid is hier slechts voor 't ge- 

 mak onder een vorm gebracht. 



Wordt een kilogram stoom van 100 graden plotseling tot kokend 

 heet water verdicht , dan worden de 540 caloriën vrijgemaakt ; werd 

 het water tot O graden afgekoeld , dan werden er 640 caloriën van 

 haar werk ontslagen , om elders dienst te doen en omringende licha- 

 men te verwarmen. Van deze ervaring uitgaande , heeft men den stoom , 

 dat rijke magazijn van warmte, verplicht, door verdichting een deel 

 van zijn voorraad af te staan , dan , wanneer men het wenschelijk achtte. 

 Men leidt daartoe b. v. den heeten stoom door zigzagwijze gebogen 

 metalen slangen , die door met water gevulde metalen of houten vaten 

 loopen; de stoom wordt op zijn langen weg in die pijpen verdicht tot 

 water, de vrij geworden caloriën verhitten dus de pgpen en het om- 

 gelegen vocht, dat weldra begint te koken. Men heeft dan het vreemde 

 schouwspel voor zich, dat men water in een houten vat ziet koken. 

 In de gaarkeukens en bij verschillende takken van nijverheid bewijst 

 het voeren en afkoelen van den stoom, tusschen de dubbele metalen 

 wanden van verschillende vaten, en het daardoor tot kookhitte bren- 



