IN ZIJN VERSCHILLENDE TOESTANDEN. 249 



van de woorden vriespunt (32" Fahr. en 0° C.) en JcooJcpunt (212° Fahr. 

 en 100° C), op de thermometers aangegeven , kan dus uit de verschijn- 

 selen aan water eigen, gevonden worden. 



De gegeven verklaring van het ontdooien van ijs, het vermelden 

 van 't losmaken der watermoleculen , zou kunnen leiden tot de meening , 

 dat een kilogram water meer plaats inneemt dan een kilogram ijs. Dit 

 is evenwel gelukkig het geval niet. Wellicht sluiten de watermoleculen , 

 bij hare vorming tot ijskristallen, kleine luchtledige ruimten tusschen 

 elkander af, die dan bij den overgang tot water weer gevuld geraken. 

 Een kilogram ijs beslaat werkelijk meer plaats dan een kilogram water , 

 met andere woorden, ijs is soortelijk lichter dan water. Indien wij een 

 weinig water tusschen stevige wanden opsluiten en laten bevriezen, 

 worden de wanden door het uitzettingsvermogen vernield. Proeven , met 

 ijzeren bommen genomen, welker wanddikte eenige centimeters bedroeg, 

 en die gevuld waren met water, terwijl de openingen met schroef bonten 

 werden gesloten, bewezen, dat het bevriezende water de wanden deed 

 bersten. Een treifend voorbeeld van dezen aard leverde een der pom- 

 pen in het gasthuis te Nijmegen, in de maand Januari 1876, op. (Zie 

 bijblad 1876 , pag. 24). Aan het ondereinde van den slingerstang der 

 pomp was een holle ijzeren bol geschoven, door een schroefmoer tegen 

 het afschuiven beschermd. De binnenholte had 12 centimeters middellijn, 

 en dus nog geen liter inhoud, terwijl deze nog voor "7,, deel werd inge- 

 nomen door het overschot van de aarden kern, die bij het gieten was 

 gebruikt en er was ingebleven. De wanden van den bol hadden 3 c. M. 

 dikte. Door het van de stang vloeiende regenwater was de bol na eenigen 

 tijd gevuld, en toen nu op genoemden datum vorst intrad, bevroor het 

 water , en de bol barstte met een knal als van een geweerschot uiteen. 

 Het water had zich nog geen 200,000ste van zyn volumen uitgezet, 't Is 

 in het dagelijksch leven niet vreemd, dat gootsteenen, waterleidingsbuizen, 

 boomstammen, enz. des winters bij vrieskoude scheuren. Aanzienlijke 

 rotsklompen kunnen met donderend geraas worden losgerukt en in de 

 dalen geslingerd, als het in de kloven staande water soms spoedig be- 

 vriest. Zulkei verschijnselen werken met de rotsverweering tot vereffe- 

 ning der aardoppervlakte mede. (Zie ook pag. 40 en 41 , jaarg. 1875). 



Het water vangt intusschen niet bij nul graden of ijswording eerst 

 aan, met in volumen toe te nemen, het doet dit reeds een weinig 

 vroeger.- Koelen wij een liter water van b. v. 10 graden warmte, 

 door koudmakende mengsels er omheen te leggen , allengs af, dan krimpt 



