DE AARD, OMVANG EN STREKKING DER NATUURWETENSCHAP. 67 



Het is zeker geen onbelangrijk onderwerp om de aandacht te bepalen 

 bij den aard, den omvang en de strekking der Natuurkunde, de weten- 

 schap aan wier beschouwing, onderzoek en verspreiding dit Tijdschrift 

 meer bepaald is gewijd , on het is hiervoor , dat ik de belangstelling der 

 lezers voor eenige oogenblikken inroep. 



De middelen waardoor wij komen tot kennis, en alzoo tot weten- 

 schap , zijn ervaring en onderzoek , waardoor wij bewustheid verkrijgen 

 van 't geen er bestaat , en verder nadenken en besluiten , waardoor wij 

 tot de kennis komen hoe en ivaardoor iets bestaat. 



Eene eerste bron van kennis is de waarneming van 't geen er is of 

 geschiedt , alzoo : ondervinding of ervaring , en de wetenschap die hierop 

 gegrond is, heet daarnaar ook empirische of er^?ar^/^lf7s-wetenschap. 



Eene tweede bron is onze denkkracht, ons oordeel, dat ons over de 

 dingen doet nadenken, en door vergelijken en onderscheiden besluiten 

 doet vormen over het eigenlijk wezen der dingen. De kennis hierdoor 

 verkregen is exacte of stellige wetenschap. 



Hoewel bij alle wetenschappen de kennis uit deze beide bronnen 

 wordt geput , zoo ligt het toch in den aard der wetenschap of zij meer 

 op ervaring steunt dan wel op meer reine logische besluiten is gebouwd. 



Zoo is b. V. de geschiedenis uit haren aard meer eene empirische 

 wetenschap ; want zij is de kennis der gebeurde dingen ; zij leert de 

 feiten kennen zoo als die , nevens elkander en op elkander volgend , 

 plaats vonden. Maar zij gaat ook verder en tracht de beginsels of oor- 

 zaken na te sporen waaruit die feiten zijn ontstaan , en 't verband dat 

 er tusschen heerscht, en dit is het hooger, meer wijsgeerig gedeelte 

 der wetenschap, dat echter alleen gebouwd kan worden op eene juiste 

 opvatting, eene zuivere waarneming der feiten en alzoo op eene goede 

 en veelzijdige ervaring, eene onberispelijke empirie. 



De wiskunde geeft ons een voorbeeld van eene zuivere exacte weten- 

 schap. Hare waarheden steunen geheel op verstandsgronden. Hoe men 

 de uitgebreidheden wil onderscheiden en benoemen is iets conventioneels , 

 maar dat zij er zijn en hoe zij zijn en welke eigenschappen zij hebben 

 is iets dat onze rede ons leert, waai-toe ons oordeel ons leidt. 



De redelijk denkende wezens op eene andere planeet, op Venus of 

 Jupiter , hebben eene andere geschiedenis , afhankelijk van de eigenschap- 

 pen en vermogens der wezens die deze bollen bewonen en de toestan- 

 den waarin zij zich bevinden; maar de wetenschap der hoeveelheden en 

 uitgebreidheden hebben zij met ons gemeen. Even als wij zullen zij 



5* 



