68 DE AA-RD, OMVANG EN STREKKING DER NATUURWETENSCHAP. 



tellen en meten , al verschilt ook de wijze waarop zulks geschiedt en al 

 zijn de maatstaven verschillend. 



Wanneer wij zoo de wetenschappen in 't algemeen in empirische en 

 exacte wetenschappen onderscheiden, dan geldt dit hoofdzakelijk voor 

 de grondslagen waarop zij steunen; want in geene wetenschap stelt de 

 denkende mensch, de rechte beoefenaar, zich tevreden met de kennis 

 van wat er bestaat , zoo als eene oppervlakkige waarneming hem zulks 

 leert kennen, maar hij streeft er ook naar om te weten hoe het be- 

 staat , alsmede ivaardoor en loaartoe het bestaat. 



De rechtsgeleerdheid is niet bloot de ervarings-wetenschap , die de 

 wetten van den staat waarin wij leven alsmede die van andere staten 

 van vroegeren en lateren tijd leert kennen; maar zij leert ook de na- 

 tuurlijke en zedelijke gronden waarop zij steunen. 



De godgeleerdheid is niet de wetenschap , die ons het godsbegrip van 

 verschillende volken van vroegere en latere tijden leert kennen, niet 

 de kennis van op gezag aangenomen en voorgeschrevene regels van 

 zedelijke en godsdienstige plichten; maar zij grondt zich ook op eene 

 zelfstandige overtuiging van het bestaan van een hooger wezen en op 

 de erkenning onzer verplichtingen jegens dat Wezen. 



De geneeskunde is niet alleen de ervarings-wetenschap van de heil- 

 zame werking van sommige stoffen en krachten der natuur tot voor- 

 koming of beteugeling van ziekten en kwalen, zoo als de ervaring die 

 heeft leeren kennen; maar zij gaat verder, en terwijl zij de oorzaken 

 der krankheden tracht te ontdekken, tracht zij ook in de verschillende 

 stoffen de heilzame beginselen te vinden en er uit te trekken, die het 

 kwaad bestrijden en, is het mogelijk, het verband tusschen beide na 

 te sporen. 



En zijn de verschillende wetenschappen nog niet tot die hoogte op- 

 geklommen dat zij tot die zekerheid kunnen komen, waartoe de wis- 

 kunde leidt , toch worden zij alle hooger opgevoerd , en bij eene 

 meer zuivere en rijke ervaring wordt door daarop gegronde verstands- 

 besluiten ook in empirische wetenschappen het beginsel der exacte 

 wetenschap toegepast en leert men stellige waarheden van empirische, 

 waarheid van waarschijnlijkheid onderscheiden. 



En hoe is het in dit opzicht met de natuurkunde? 



Wij verstaan door natuurkunde de kennis der natuur , dat is , 

 van al wat er bestaat. Een ruim veld van onderzoek strekt zich dus 

 voor den natuuronderzoeker uit, een veld, welks grenzen niet zijn te 



