DE AARD , OMVANG EN STREKKING DER NATUURWETENSCHAP. 69 



overzien, zelfs niet bepaald kunnen worden. En niet alleen alles 

 wat in dit oneindig gebied bestaat , maakt het onderwerp uit van 

 de natuurkunde, in haar ruimsten zin, maar ook de veranderingen , die 

 er bij worden opgemerkt , de verschijnselen , die er bij plaats vinden 

 en de oorzaken waardoor deze worden te weeg gebracht. 



Is het van wege de veelheid der voorwerpen , die de natuur oplevert , 

 niet gemakkelijk ze alle te leeren kennen , ook in een ander opzicht 

 biedt zulks eigenaardige bezwaren aan. Sommige dier voorwerpen ont- 

 snappen door hunne kleinheid aan onze waarnemingen, evenzoo als an- 

 dere door den grooten afstand , waarop zij zich van ons bevinden. Sommige 

 kunnen wij slechts uitwendig en oppervlakkig onderzoeken; andere 

 weder zijn zoo samengesteld, dat ze uiterst moeilijk worden ontleed en 

 gekend , terwijl de krachten , die in en op de voorwerpen invloed uit- 

 oefenen en de belangrijkste verschijnselen te weeg brengen , van dien 

 aard zijn, dat zij alleen aan die uitwerkselen kunnen gekend worden. 



Het komt er dus in de eerste plaats op aan te weten wat er 

 bestaat en wat er geschiedt. Om tot deze kennis te komen zijn 

 waarnemingen noodig en de grondslag dei natuurkunde is alzoo 

 empirie, ervaring. 



Bij die waarnemingen worden wg reeds spoedig overtuigd dat niet 

 alles zoo is als het ons oppervlakkig voorkomt , maar dat de dingen 

 soms geheel anders zijn dan zij schijnen; dat er dingen zijn die in 

 schijn bestaan en in de werkelijkheid geheel anders zijn dan wij 

 meenen. En evenzoo als het met de stoffelijke dingen is , zoo is 

 het ook met de verschijnselen die wij er bij opmerken; zij zijn in de 

 werkelijkheid soms geheel anders dan zij schijnen. 



Het is dus niet genoeg de dingen oppervlakkig of vluchtig te kennen , 

 maar voor een goed wetenschappelijk onderzoek volstrekt noodig hen 

 goed te kennen zoo als zij werkelijk bestaan , de verschijnselen zoo als zij 

 in der daad plaats vinden. 



Eerst dan wanneer men de dingen goed kent zoo als ze werkelijk 

 zijn en de verschijnselen zoo als die werkelijk plaats vinden, is het 

 mogelijk de voorwerpen met elkander te vergelijken en van elkander 

 te onderscheiden, en bewustheid te verkrijgen van het eigenlijk wezen 

 en van de veranderingen, die er mede plaats vinden en de invloeden, 

 die zij op elkander uitoefenen of die er op uitgeoefend worden. Zoo 

 verkrijgen wij eene beschrijving van 't geen er bestaat en tevens eene 

 geschiedenis van 't geen er mede is voorgevallen en nog voorvalt en 



