70 DE AARD, OMVANG EN STREKKING DER NATUURWETENSCHAP. 



daardoor tevens kennis van de krachten , die in de natuur werkzaam 

 zijn en de invloeden die deze uitoefenen. 



De eerste trap van natuurkennis is dus een onderzoek lücit er is ; 

 een tweede trap , hoe het is , een derde waardoor en waar-toe het is. 



Die eerste trap van kennis wordt verkregen door opmerken en waar- 

 nemen, de tweede door nauwkeurige onderzoekingen en proeven, de 

 derde door oordeelen en besluiten. 



Reeds de eerste middelen om natuurkennis te verkrijgen, opmerken 

 en waarnemen, zijn niet zoo eenvoudig en zeker als men dit licht in 

 den eersten opslag meent. Men kan iets zien zonder het te bezien, dat 

 is, door het gezicht nauwkeurig op te nemen hoe het is. Men kan iets 

 bemerken zonder er juist opmerkzaam op te zijn wat en hoe de zaak 

 is, wier bestaan door ons bemerkt wordt. Wij kunnen gewaarwordin- 

 gen van iets ontvangen zonder waarnemingen te doen, en deze zijn 

 meestal noodig, en niet zelden bij herhaling en op verschillende wijzen 

 noodig, om eene zaak of een verschijnsel niet alleen op de rechte wijze 

 te leeren kennen , maar zelfs de overtuiging te erlangen dat zij wer- 

 kelijk bestaan. 



Hebben wij zoo kennis gekregen van 't geen er is, door zoo veel 

 mogelijk goed opgevatte zinnelijke gewaarwordingen, dan is het noodig 

 door onderzoekingen en proeven te trachten nader met de dingen be- 

 kend te worden. Daartoe moet men dezelfde zaak op verschillende tijden , 

 in onderscheidene toestanden en onder afwisselende invloeden, of in 

 verband met andere dingen nauwkeurig beschouwen en waarnemen. De 

 gelegenheid daartoe verkrijgen wij door onderzoekingen en proeven, 

 waaraan wij de dingen onderwerpen en blootstellen. 



Hebben wij ons door nauwkeurige opmerking en waarneming van 

 het bestaan eener zaak overtuigd en zijn wij door herhaalde waarne- 

 ming en voortgezet onderzoek , of opzettelijk in 't werk gestelde proe- 

 ven , nader met de zaak bekend geworden , dan is het soms mogelijk 

 om door goede verstandsbesluiten tot het eigenlijke wezen der dingen 

 door te dringen en niet slechts het wat en het hoe der dingen, maar 

 ook het waardoor en waartoe te leeren kennen. 



Het is misschien niet ondienstig een en ander door voorbeelden op 

 te helderen. Meest allen zullen wij wel eens de ervaring hebben opge- 

 daan dat de dingen, gelijk zulks ook niet zelden met de menschen het 

 geval is, niet zoo zijn als zij schijnen. «De schijn bedriegt", is dan ook 

 een bekend spreekwoord, dat wel weinig tegenspraak zal vinden, en 



