DE AARD , OMVANG EN STREKKING DER NATUURWETENSCHAP. 75 



moge zijn , geheel te doorgronden en als uit te putten , wiens onderzoek 

 alles omvat, wiens denkkracht alles doorgrondt?! 



In dezen zin is elke wetenschap onbegrensd ; maar toch houden ver- 

 schillende wetenschappen zich met bepaalde voorwerpen bezig en met 

 bijzondere bedoelingen , in verband met de voorwerpen van haar onder- 

 zoek en bespiegeling. 



De geschiedenis houdt zich bezig met de lotgevallen van volken en 

 individuen. Zij vangt aan met het ontstaan van redelijke bewoners op 

 aarde en bepaalt zich bij hetgeen met en in betrekking tot de mensch- 

 heid voorvalt. 



De letterkunde bepaalt zich tot de kennis van den ontwikkelingsgang 

 van den menschelijken geest en de vruchten die deze heeft voort- 

 gebracht. 



De geneeskunde houdt zich bezig met den stoffelijken en zinnelijken 

 mensch en 't geen in betrekking staat met zijn welstand en alles wat 

 dienen kan om dien te bewaren of, zoo zulks noodig is, te verbeteren 

 of te herstellen. 



De rechtswetenschappen omvatten al 't geen den mensch in zijne 

 betrekking met andere menschen betreft en beschouwen hem als burger 

 van den staat, als handelend wezen, die rechten en verplichtingen 

 heeft, welke geëerbiedigd en betracht moeten worden. 



De godsdienst en zedeleer beschouwen den mensch in betrekking tot 

 een hooger wezen, dat door ieder denkend wezen erkend, maar door 

 niemand gekend wordt. 



En al die wetenschappen , zij staan in nauw verband met de natuur- 

 wetenschap, alle hebben zij veel aan haar te danken, zoowel wat het 

 onderwerp betreft dat zij behandelt , als de wijze waarop zij door naspo- 

 ring en onderzoek tot waarheid komt en zich tot wetenschap heeft 

 verheven. 



De geschiedenis beschouwt den mensch en zijne handelingen , maar die 

 mensch is een voorwerp der natuur, en zijne handelingen staan in be- 

 trekking tot de natuur , zijn geheel bestaan is van de natuur afhankelijk. 



Te midden der natuur levende en werkende, is die natuur zelve het 

 vormings- en opvoedingsmiddel van den mensch zoowel uit een zedelijk 

 en geestelijk als uit een stoffelijk en zinnelijk oogpunt beschouwd. 



,Door de zinnen ontvangt de mensch gewaarwordingen, wordt zijn 

 denkkracht gevoed en wordt hij in staat gesteld zijne gevoelens te 

 uiten en invloed op andere wezens uit te oefenen. 



