220 ATIIERS , DUITSCHERS EN NEDERLANDERS. 



zucht naar onafhankelijkheid en een zeker zelfgevoel moest wekken, 

 dan valt het niet moeielijk in te zien hoe hier een volksgeest ontwa- 

 ken moest , waarvan in Duitschland weinig sporen werden aangetroffen. 



Toen kwam de voor ons eeuwig gedenkwaardige worsteling met Spanje. 

 Al waren het ook de edelen die de eerste , eerbiedige pogingen tot ver- 

 zet leidden, — toen de worsteling eenmaal ernstig een aanvang had 

 genomen, was zij eene zaak, niet meer der edelen, maar des volks. 

 En zij liep uit op de afzwering van den naar de denkbeelden van dien 

 tyd wettigen souverein. Moesten niet bg een volk , dat zoo iets durfde 

 bestaan, — en bestond met gelukkig gevolg, — de begrippen van vrij- 

 heid, van zelfbestuur, van volkssouvereiniteit , — ofschoon dat woord 

 toen nog niet gebruikt werd , — zich in hooge mate ontwikkelen ? Hooren 

 wij reeds den aanhef van de acte van afzwering van den Koning van 

 Spanje in 1581, dan vinden wij daarin het denkbeeld: dat de Vorst 

 is om het volk, niet het volk om den Vorst, en dat het volk recht 

 heeft, den vorst , die het verdrukt , af te zetten en een anderen in zgne 

 plaats te kiezen, — onbewimpeld en op de meest krachtige wijze uit- 

 gesproken. En ligt in dat denkbeeld niet een ander als van zelf op- 

 gesloten , t. w. het recht van alle ingezetenen om de daden en het be- 

 stuur der regeering te beoordeelen, en nog een ander: dat de souve- 

 reiniteit der regering haren grond heeft in den wil des volks? 



Dat van slaafsche onderworpenheid aan den adel geen spraak meer 

 wezen kon, bepaaldelijk in Holland niet, spreekt wel van zelf. 



Onder den invloed van die denkbeelden van vryheid, gelijkheid en 

 volkssouvereiniteit ontwikkelde zich ons volk gedurende twee eeuwen. 

 Niet, dat die denkbeelden allen in afgeronde formules voor den geest 

 stonden en dat er, naar de begrippen van onze dagen, niet vaak en 

 sterk tegen gezondigd werd. Maar zij bestonden , en drongen meer door 

 en ontwikkelden zich allengs consequenter, ook onder de invloed der 

 partijschappen , die in den grond veelal niet anders waren dan de worsteling 

 van diezelfde denkbeelden om zich in hunne volle uitgestrektheid te 

 doen gelden. De fransche theoriën der 18e eeuw over regeering en staats- 

 recht , waarvoor de constitutiën van Engeland en van ons land tot grond- 

 slagen hadden gediend, vonden daarom in ons land een bodem, nog 

 beter voor haar toebereid dan die van het land, waaruit zij afkomstig 

 waren; zij brachten slechts tot klaarheid, waarnaar men reeds lang 

 gezocht had, en drongen in den geest des volks in. In Duitschland 

 bleven zg theoriën, opgesloten in de studeervertrekken der geleerden 



