162 EENE PSYCHOLOGISCHE SÏODIÉ 



bewondering verblindt ons thans niet zoozeer meer, dat wij de scha- 

 duwzijde niet zouden zien van dien te vaak overdreven geloofsijver, 

 waarvan wij nu erkennen dat hij onberekenbaar veel onheil heeft ge- 

 sticht, de bron van onnoemelijk veel onverdiend lijden is geweest. 



Langzamerhand heeft dan ook het beschaafdere deel der maatschappij, 

 namelijk datgene hetwelk den toon, de richting aan de heerschende 

 denkbeelden geeft, met geheele of gedeeltelijke verzaking van het 

 vroegere , een ander steunpunt gevonden voor den hefboom waarmede 

 het menschdom allengs tot een hooger standpunt kan worden opge- 

 heven. Dit steunpunt is niet meer het geloof maar de liefde. 



Het is bepaaldelijk in onze eeuw dat die verandering van denk- 

 beelden heeft plaats gegrepen. Wel is waar heeft men reeds vroeger 

 weeshuizen, verblijven voor de ouden van dagen, woningen voor be- 

 hoeftigen enz. gesticht , maar de drijfveer daartoe was vooral het gods- 

 dienstig geloof aan een leven hier namaals , waarin zulke goede wer- 

 ken hunne belooning zouden vinden en aan hen die er zich van kweten, 

 — gelijk een opschrift uit de 17de eeuw boven eenige vrij woningen te 

 Utrecht het kenmerkend uitdrukt , — zouden verschaffen "een plaats 

 in 's hemels plein." 



Het gehoor geven aan den vrijen aandrang des harten om leed te 

 verzachten, geluk te verspreiden en het goede te doen alleen om den 

 wil van het goede , zonder zelfzucht , zonder te vragen of ons daarvoor 

 eene belooning hetzij in dit of in een ander leven wacht, is zonder 

 eenigen twijfel in den tijd dien wij beleven veel algemeener dan in 

 vroegere eeuwen. Getuigen de talrijke pogingen tot verbetering van 

 het lot der minder bedeelden , van dat der gevangenen , de liefderijke 

 zorg voor de ongelukkige krankzinnigen, de afschaffing der doodstraf, 

 de vrij verklaring der slaven, eene vereeniging als die van het roode 

 kruis , de vredebonden , enz. , — allen zoovele blijken dat bij zeer velen 

 in onze tegenwoordige maatschappij het besef is ontwaakt dat er tus- 

 schen alle menschen een band van onderlinge liefde behoort Ie be- 

 staan , dat niemaud alleen voor zich mag leven , maar dat ieder , wil 

 hij gelukkig zijn , naar vermogen moet trachten ook anderen gelukkig 

 te maken. 



Dat streven van onzen tijd om menschengeluk te bevorderen, met 

 den algemeenen naam van philanthropie bestempeld , verdient voor- 

 zeker onze hoogste waardeering. Toch leert eene nadere beschouwing 

 dat hót daarmede niet zelden gaat als met het godsdienstig gelooi, 



