NAAR AANLEIDING VAN EEN HANGEND VRAAGSTUK. 163 



dat men namelijk , door een onberaden toegeven aan de menschenliefde 

 als drijfveer onzer handelingen, het doel lichtelijk voorbij streeft en 

 meer kwaad dan goed sticht. Het is overbodig dit in bijzonderheden 

 aantetoonen. Velen weten bij ervaring dat de te milde hand des gevers 

 niet den armoedige maar de armoede voedt. Eene verbetering van 

 het lot der gevangenen , die een bepaalde grens overschrijdt , wordt 

 eene premie voor het misdrijf. En of eene te overhaaste vrijverklaring 

 der slaven voor hen zelven voordeelig is, mag, op grond der reeds 

 opgedane ondervinding, betwijfeld worden. 



Evenals een te ver gedreven godsdienstijver leidt tot verkettering 

 van andersdenkenden, evenzoo leidt een liefde-ijver, die alleen de 

 roepstem des harten volgt , tot de liefdelooze gevolgtrekking dat zij , 

 die daarbij ook hun verstand raadplegen en aan die roepstem niet of 

 op eene andere wijze gehoor geven , hardvochtige menschen moeten 

 zijn. De meeste menschen zijn gewoon anderen naar zich zelven afte- 

 meten. Wat hun geweten hun zegt dat goed of kwaad is , moet ook 

 noodzakelijk goed of kwaad in het oog van alle anderen zijn. Zij weten 

 niet hoeveel van hetgeen wij gewoon zijn het geweten te noemen op 

 rekening van aangeboren lichamelijke eigenschappen, die wij met den 

 algemeenen naam van het temperament bestempelen , moet gesteld wor- 

 den, welken invloed daarop gewoonten, opvoeding, meerdere of min- 

 dere verstandsontwikkeling hebben. Allen en alles met denzelfden maat- 

 staf metende en slechts den beperkten horizon van hunne eigene nei- 

 gingen overziende, meenen zij het recht te hebben, ja verplicht te 

 zijn anderen aan hunne plichten te herinneren , zonder te vragen of 

 het ook mogelijk zoude zijn dat zij zich vergisten en of die anderen 

 ook recht konden hebben eenen anderen maatstaf te gebruiken. 



Ijveraars, van welke soort ook, worden altijd in meerdere of min- 

 dere mate onverdraagzaam. Het fraaie gezegde van Madame de stael: 

 "tont cornprendre , ce serait tout pardonner ," heeft voor de meesten 

 hunner geene beteekenis. Niet alleen dat zij er verre af zijn van alles 

 te begrijpen, zij verlangen dit ook niet, zij streven er niet naar. 

 Deden zij dit, dan zouden zij dikwijls inzien dat hun op stelligen toon 

 uitgesproken goed- of afkeuring eiken redelijken grond mist en uit 

 eene eenzijdige beschouwing van zaken voortvloeit. 



Het zijn deze overwegingen, welke mij er toe geleid hebben de 

 laatste spruit van den boom der liefde iets nader in oogenschouw te 

 nemen. Ik bedoel de talrijke, niet enkel in ons vaderland maar overal 



