NAAR AANLEID TNG VAN EEN HANGEND VRAAGSTUK. 171 



wordt, zonder aan zijne moeder pijnen, vaak veel erger dan eenig dier 

 bij eene vivisectie ondervindt , te kosten. 



De reden dezer zoo met alle ondervinding in strijd zijnde voorstel- 

 ling, is niet moeielijk te vinden. Het Godsidee is zoo verschillend als 

 er menschen zijn , namelijk menschen die ideeën hebben en niet een- 

 voudig die van anderen overnemen en napraten. Niet de mensch is 

 naar Gods beeld geschapen , maar elk mensch schept of denkt zich 

 zijn God naar zijn eigen beeld , d. i. hij kent Hem die eigenschappen 

 toe , welke hij , op grond van zijn eigen gemoedsaard , opvoeding en 

 levenservaring, voor de voortreffelijkste heeft leeren houden. 



Elk heeft zijn ideaal, maar dat ideaal kan onmogelijk voor allen 

 hetzelfde zijn. Bedacht men dit altijd, dan zoude er meer verdraagzaam- 

 heid onder de menschen heersenen. Dan zoude men ook niet uit het 

 oog verliezen , dat de eigenschappen , die men aan God toekent , men- 

 schelijke eigenschappen zijn , dat men b. v. Hem den God der liefde 

 noemende daarbij aan menschelijke liefde denkt, met andere woorden 

 zich Hem slechts als een volmaakt mensch voorstelt die bij alle zijne 

 handelingen de aandrift volgt van hetgeen wij menschen gewoon zijn 

 liefde te noemen. Zulk eene eenzijdige voorstelling brengt een eigen ge- 

 vaar mede. Zij moge voor het vrome gemoed, dat voortgaat vertrou- 

 wend te gelooven , in weerwil van alle strijdige levenservaring , ver- 

 troostend zijn ; menigeen daarentegen heeft God geheel verloren, omdat 

 hij in de natuur en in de werkelijkheid , zooals zij zich aan het onbe- 

 vangen oog vertoont , den mensch-God niet terugvond , dien men hem 

 in zijne jeugd had voorgespiegeld. 



Een tweede argument tegen de vivisectien — en hierop wordt dooi- 

 den ongenoemden schrijver groot gewicht gelegd , — is hetgeen hij 

 en anderen noemen de rechten der dieren. Het schijnt bij hem 

 niet opgekomen te zijn, dat men het betwijfelen konde of de dieren 

 rechten tegenover den mensch hebben. Het woord recht is een schoon 

 en krachtig woord, maar dat juist door het misbruik, hetwelk er te 

 vaak van gemaakt wordt , gevaar loopt in discrediet te geraken. Reeds 

 in de verhouding tusschen menschen en menschen is het moeilijk met 

 zekerheid aan te wijzen waar hun wederzijdsch recht ophoudt en het 

 onrecht begint. Ik herinner aan het recht op den eigendom, het recht 

 op onderstand, het recht op den arbeid. Elk die niet geheel vreemde^ 



