HOE DE PLANTEN REIZEN. 223 



Al die verschillende wijzen van verspreiding der planten hebben 

 natuurlijk geheel onbewust en onwillekeurig plaats ; maar geheel anders 

 wordt het wanneer ook de mensch daarbij handelend optreedt; de 

 mensch, door wiens toedoen het uiterlijk voorkomen der aarde in vele 

 opzichten zulk een merkbare verandering onderging. 



't Zij hij hierbij naar vaste plannen te werk en op een voor- 

 genomen doel afgaat, 't zij hij dikwerf onwillekeurig, ja soms zelfs 

 zijns ondanks , de verspreiding van het plantenrijk bevordert , ook de 

 mensch is, hij moge zich zoo zelfstandig en onafhankelijk achten als 

 hij wil, even zoo goed een middel, waarvan zich de Natuur in dit op- 

 zicht bedient, als de lucht, als het water, als de vogels en de vier- 

 voetige dieren ; een middel dat op breeder schaal werkt , wijl het tot 

 ruimer handelen geschikt is. 



's Menschen belangen waren ten allen tijde met de planten verbon- 

 den, wijl hij in het plantenrijk een ruime en onmisbare bron van 

 voedsel vond. Het lijdt dan ook wel geen twijfel of de mensch zal, 

 van het oogenblik af dat zijn redelijker denkvermogen zich derwijze 

 ontwikkeld had, dat hij met meer overleg zich de middelen voor zijn 

 levensonderhoud zocht te verschaffen, de gewoonten zijner stamverwan- 

 ten hebben blijven volgen , en die uitsluitend gezocht hebben in het 

 plantenrijk. Dat toch de mensch van nature tot de zoogenoemde phy- 

 tophagen of planteneters behoort, lijdt m. i. geen twijfel; het nuttigen 

 van dierlijk voedsel zal hij eerst later van andere dieren afgezien en 

 nagevolgd hebben, toen hij tot het bewustzijn kwam dat zijn redelijke 

 kracht ruimschoots opwoog tegen de ruwere van veel grootere en ster- 

 kere dieren. 



Dat hij derhalve, zij het ook op beperkte schaal, alleen ter voorzie- 

 ning in zijne weinige behoeften , reeds in zeer primitieven toestand , 

 invloed moet hebben uitgeoefend op de verbreiding der planten, dit kan 

 wel niet anders. Ook vindt men overal waar slechts menschen wonen 

 of gewoond hebben, hoe weinig die somwijlen nog maar van dien pri- 

 mitieven toestand verschillen, hunne sporen in het plantenrijk aanwe- 

 zig, zelfs al bemoeien ze zich in geenen deele met de aankweeking van 

 voedselgewassen, slechts levende van wat de aarde hun op bepaalde 

 plaatsen oplevert, en naar elders verhuizende als die voorraad daar 

 al te zeer verminderd of uitgeput is. 



Zichtbaarder wordt dit echter , zoodra hij dit nomadenleven met een 

 meer huiselijk leven verwisselt, en zich te zeer aan zjjne woonplaats 



