HOE ZORGEN WIJ HET BEST VOOR ONZE DOOD EN ? 169 



in het Pilatusklooster op den Kreutzberg tegenover Bonn, en bij ons 

 te lande in het friesche dorp Wieuwerd , zijn grafkelders, in welke de 

 lijken , tengevolge van een doorstroomenden droogen luchtstroom , al- 

 dus in een soort van mummiën veranderd zijn, die , — men vergeve mij 

 de vergelijking om hare juistheid , — er bijna uitzien als stokvisschen , 

 welke laatste trouwens dan ook niet anders zijn dan de verdroogde 

 lijken van kabeljauwen en lengen en, evenzeer als de door onze vis- 

 schers gedroogde scharren en schollen . de waarheid bevestigen van het 

 reeds gezegde , dat namelijk rotting alleen onder medewerking van 

 water mogelijk is. 



Onder medewerking , dat wil zeggen , dat water alleen en op zich 

 zelve nog geenszins voldoende is om de rotting , de volledige ontbin- 

 ding van de organische zelfstandigheden in stoffen, die wederom tot den 

 bodem en de lucht kunnen terugkeeren, nadat zij allen organischen 

 vorm verloren hebben , tot stand te brengen. 



Een voorbeeld hiervan leveren de overblijfselen van planten en die- 

 ren die in de veenen , d. i. in eenen met water doortrokken sponsach- 

 tigen bodem , worden aangetroffen. De dikke stammen van boomen , 

 die daar gevonden worden , het zoogenaamde kienhout , zijn nog hard 

 en vast , en toch zijn zij vele eeuwen lang aan de inwerking van het 

 veenwater blootgesteld geweest. Evenzoo treft men in die veenen de 

 wel bewaarde geraamten aan van groote zoogdieren en menschen , 

 soms nog voorzien van haar , en de laatste zelfs van gedeelten der klee- 

 ding. De reden dezer langzame ontbinding in dit geval is geene andere 

 dan de gebrekkige toetreding der zuurstof. Deze, uit de lucht in het 

 water des bodems opgenomen , wordt geheel verbruikt tot de vervee- 

 ning der bovenste , uit afgestorven planten bestaande lagen en dringt 

 niet tot in de diepte door. 



Maar nog iets anders dan warmte , zuurstof en water is noodig tot 

 volledige ontbinding der lijken van alle dieren die een beenig skelet 

 bezitten. Been bestaat uit eene verbinding van twee kalkzouten, na- 

 melijk phosphorzuren kalk en koolzuren kalk , met eene zelfstandigheid, 

 die bij koking in lijm of gelei overgaat en dan, gelijk ieder weet, 

 voor een groot deel uit het been naar buiten treedt en zich daarbij 

 in het warme water oplost , om later bij bekoeling te stollen. Bij de 

 gewone luchttemperatuur geschiedt dit echter niet. Water alleen oefent 

 dan op been geene of slechts eene zeer geringe werking uit. Zullen de 

 stoffen, waaruit het skelet bestaat, in de algemeene ontbinding deelen , 



