EN VERSTANDELIJ KEN MENSCH. 163 



van zelf, daar zij nimmer onzijdig kan blijven en daar ook bij de 

 laagst georganiseerde dieren een sprankje van rede wordt aangetroffen. 

 Moeielijk , dunkt my , is dit tegen te spreken , zoodra men hun zelf- 

 bewuste handelingen toekent. Ik weet het , dat velen instinct noemen , 

 wat anderen zelfbewuste handelingen heeten ; door alle tijden heen , 

 heeft men zich van groote woorden bediend, waar juiste begrippen 

 ontbraken ; en z^ , die handelingen , gelgk hier worden bedoeld , aan 

 een blind instinct toeschrijven, zouden daarvan betere bewijzen moeten 

 leveren, dan de oude bewering, dat de mensch het eenige met rede 

 begaafd schepsel is , dewijl slechts hij werd geschapen naar Gods beeld 

 en gelijkenis. 



Het oordeelkundige en voortgezette bestuderen van de dieren en van 

 hunne leefwijze maakte de grens tusschen rede en hetgeen men instinct 

 gelieft te noemen , sedert lang al flauwer en flauwer. Meer en meer 

 werd het waarschijnlijk, dat instincten niet anders zijn dan neigingen 

 die erfelijk geworden zijn door het herhaaldelijk toepassen van denk- 

 beelden , daar men zich wel bij bevond. 



Eindelijk zyn er nog andere bewijzen geleverd, dat ook de minst 

 bewerktuigde dieren denken en denken moeten , dan dat men hen zelf- 

 bewuste handelingen ziet verrichten. De eenheid der Natuurkrachten 

 en het verband tusschen deze en de zoogenaamde levenskrachten is 

 op afdoende wijze betoogd. "De scheikunde leert, dat het denkvermo- 

 gen even als de spierkracht uit de spijzen ontstaat , ze toont aan , dat 

 de kracht, die door de hersenen wordt ontwikkeld, even als die welke 

 door de spieren wordt voortgebracht , niet ontstaat uit eene ontleding 

 van haar eigen weefsel , maar uit den arbeid , ontstaande uit de ver- 

 andering van brandende koolstof. Kunnen we er nu nog aan twijfelen , 

 dat de hersenen zelf een werktuig zijn , bestemd tot het veranderen 

 van arbeidsvermogen? Kunnen we er nog aan denken, niet te ge- 

 looven dat langs zekere geheimzinnige wegen de gedachte nauw in 

 verband staat met de andere natuurkrachten? 



"Die wonderbaarlijke eenheid van krachten, die onderling in zulke 

 nauwe betrekking staan, en die de doode vormen der niet organische 

 natuur verlevendigen, spelen dezelfde rol in de levende vormen van 

 het dieren- en plantenleven , die van onze aarde een Eden maken ; 

 en zelfs die geheimzinnige en in verschillende opzichten geduchte macht 

 der gedachten , waardoor de mensch (het schepsel ?) invloed uitoefent 



11* 



