168 HET ONTSTAAN VAN DEN ZEDELIJKEN 



het meest en het best bewezen , moesten tot een zeker aanzien of conside- 

 ratie onder hnnne soortgenooten geraken. De zelfzucht moest er toe leiden , 

 naar die consideratie te trachten ; al zeer spoedig moet men ondervonden 

 hebben , dat kleine materieele opofferingen groote moreele voordeden kon- 

 den verschaffen , die op hunne beurt weder voordeelen van stoffelijken aard 

 aanbrachten. Zoo word de gevoeligheid voor het oordeel van natuurge- 

 nooton van zelf geboren. Uit deze ontstond het plichtbesef en uit het 

 plichtbesef de nimmer geheel zwijgende stem, die men "het geweten" noemt. 



Verwijlen wij nog eenige oogenblikken bij het plichtbesef en bij het 

 geweten. 



Plichtbesef wordt niet op dezelfde wijze begrepen in lederen toestand 

 van beschaving en in iedere stemming van het gemoed. Sluipmoord 

 bijv. is een gruwel bij alle beschaafde natiën, maar de Daijak vertoont 

 met zelfvoldoening het door sluipmoord verkregen hoofd van een mede- 

 mensch, die vaak niet eens zijn vijand was. Het koppensnellen acht 

 hij plicht , want hij weet , dat hij door zijne landgenooten deswegens 

 zal worden geprezen. 



Het was in vroeger eeuwen niet in strijd met het plichtbesef, dat 

 oorlogvoerende legers de weerlooze ingezetenen van het vijandel^k 

 land beroofden en plunderden en zelfs vermoordden , terwijl thans alge- 

 meen als plicht geldt, dat slechts de georganiseerde strijdmachten het 

 pleit met elkaar behooren te beslechten. Verdraagzaamheid ten 

 aanzien van eens anders godsdienstige overtuiging is plicht bij don 

 beschaafden man , maar helaas , zoodra zijn gemoed door fanatisme 

 wordt ontstemd , acht hij het nog vaak plicht andersdenkenden gruw- 

 zaam te vervolgen. 



Zoo heeft het woord plicht door alle tijden heen zeer uiteenloopende 

 beteekenissen gehad, en voor plicht gold in 't algemeen slechts dat 

 wat er in de omgeving , waarin men zich bevond , voor werd gehouden. 

 Wel overwogen wijst het algemeen belang aan, wat plicht is, maar 

 het algemeen belang is het belang van allen of ten minste van de 

 meerderheid , en bet wordt derhalve gevormd door het eigenbelang van 

 de grootste menigte der individu's, die de maatschappij vormen. De 

 zelfzucht, dat kind van de zucht tot zelfbehoud, maakt dus uit, wat 

 men voor plicht heeft te houden \ en zoodra men eenmaal gevoelig 



1 Van sommige soorten van plichten , in het leven geroepen door stichters van zooge- 

 naamde geopenbaarde godsdiensten, kan hier natuurlijk geene sprake zijn. Daartoe zouden 



