EN VERSTANDELIJKEN MENSCH. 169 



was voor het oordeel van natuurgenooten , moest ook het besef ont- 

 staan, dat men zich behoorde te onderwerpen aan hetgeen door dezen 

 prijselijk werd geacht. 



Naarmate het plichtbesef, d. i. de overtuiging dat men niet wille- 

 keurig mocht doen en laten wat men slechts verkoos , door voortgezette 

 betrachting erfelijk werd, moest ook het geweten ontstaan. Men moest 

 over zich zelf tevreden of ontevreden zijn , men moest zelfvoldoening 

 of wroeging ondervinden, naarmate men al dan niet had gedaan wat 

 men wel moest bekennen schuldig te zijn geweest. De gevoeligheid 

 voor het oordeel van anderen , de hoop op lof of de vrees voor blaam , 

 zelfs wegens datgeen , wat in het verborgen was verricht , maar eenmaal 

 van algemeene bekendheid kon worden , is blijkbaar de eerste aanleiding 

 geweest tot het ontstaan dier inwendige stem , die ons loont of ver- 

 oordeelt, naarmate wij in overeenstemming of in strijd handelen met 

 hetgeen onze medemenschen geoorloofd achten. Door raadgevingen en 

 vermaningen van ouders aan kinderen, van geslacht tot geslacht, 

 door belooningen en straffen , waarvan de merkwaardigste door over- 

 leveringen eene historische vermaardheid kregen, moest die stem zich 

 met toenemende vaardigheid en helderheid doen hooren. Eenmaal op- 

 gewekt , werd zij door voortgezet gebruik een erfelijk goed. 



Zoo zien wij dan , hoe bij ons weinig ontwikkeld , ruw , ja half dierlijk 

 voorgeslacht , gedurende de onberekenbaar lange afstammingsreeks langs 

 welke het zich uit de eenvoudigst georganiseerde vormen van levende 

 wezens ontwikkelde , uit de zucht tot zelt behoud , de gevoeligheid voor 

 het oordeel van natuurgenooten , het plichtbesef en het geweten kun- 

 nen zijn ontstaan. 



De bewijsvoering hier geleverd blijkt te meer gegrond, daar bg alle 

 gezellig levende dieren en ook bij die , welke in het gezellig leven van 

 den mensch deelen, sporen worden aangetroffen van dezelfde moreele 

 eigenschappen. 



Hoe zouden zij — gelijk men dit zoo vaak waarneemt — zich met 

 de grootste gedweeheid onderwerpen aan zekere regelen of aan den 



vooral behooreü de plichten jegens God , die doorgaans omgezet worden in plichten jegens 

 de kerk of jegens de bedienaren van den godsdienst. Aan hem die er ernstig naar streeft 

 zijne plichten jegens den naaste en Jegens zich zelven te vervullen zal het niet gemak- 

 kelijk vallen nog afzonderlijke plichten jegens God te ontdekken. 



