EN VERSTANDEIJJKEN MENSCH. 181 



Ik vertrouw in het vorenstaande althans eene bijdrage te hebben 

 geleverd tot het beantwoorden der vraag: ''van waar komt de mensch ?' 

 Zij die gewoon zijn die vraag, zonder er in het minst over te hebben 

 nagedacht , eenvoudig uit de Openbaring te beantwoorden , hebben het 

 groote voordeel op hunne zijde van met even veel gemak bescheid te kun- 

 nen geven op eene andere , die voor ons van misschien nog grooter gewicht 

 is, namelijk: "waarheen gaat de mensch?" d. i. waar blijft zijn on- 

 stoffelijk ik, zijne ziel na den dood? Het spreekt van zelf, dat hij, 

 die op beiden een bevredigend antwoord geeft , bij de groote menigte , 

 die zich niet met diepzinnig onderzoek kan of wil inlaten, een groot 

 overwicht bezit op hem , die de laatste en wellicht de belangrykste met 

 een schouderophalen moet aanhooren. Laat ons dan onderzoeken of het 

 wel noodig is in deze iets schuldig te blijven en of wij langs den 

 weg, tot nog toe bewandeld, niet evenzeer kunnen geraken tot het 

 bewijs voor een leven na dit leven. 



Wij hebben gezien, dat in de georganiseerde schepping aan ieder 

 individu twee onweerstaanbare neigingen of behoeften zijn ingeprent , 

 namelyk de behoefte tot het instandhouden van zijnen persoon en die 

 tot het instandhouden van zyn geslacht. Uit deze zijn vooral voor den 

 mensch weder andere gesproten; te weten: de behoefte aan gezellig 

 leven , die tot verbetering van zijn tijdelijk welzijn , die van zich naar 

 het oordeel van natuurgenooten te schikken enz. 



Er is echter nog eene andere en zeer opmerkelijke behoefte, die den 

 mensch evenzeer is ingeschapen , en waarop wij thans de aandacht 

 moeten vestigen. 



Het is die tot het nemen van maatregelen voor een leven na dit 

 leven. Of zij insgelijks een gevolg is van 's menschen zelfzucht of van 

 eene hoogere aandrift, zal ik in het midden laten, maar dat zy bestaat 

 en altijd bestaan heeft , is evenmin aan twijfel onderworpen , als dat 

 haar grondslag niet kan gelegen zijn in eenen ijdelen waan. 



Het geloof aan een voortbestaan aan de overzijde van het graf is 

 even verspreid als het menschdom was en is in tijd en in ruimte. 



Men heeft wel beweerd, dat er volken zijn aangetroffen, bij wie 

 geen spoor van godsdienst was ontdekt , maar behalve dat die bewe- 

 ring gewoonlijk werd gelogenstraft, wanneer men nader en beter met 

 hen bekend werd , heeft het feit voor de volgelingen van darwin hoe- 

 genaamd geene hoogere waarde dan de afwezigheid van godsdienstige 

 begrippen bij de hoogst georganiseerde diersoorten. In den langen scha- 



