HALLUCINATIEN EN VERWANTE VERSCHIJNSELEN. 169 



uit het bijzondere tot het algemeene op te klimmen langs den weg 

 der logische redeneering, doen zulks. Maar juist zij zijn het dan ook 

 die het grootste gevaar loopen van op eenen dwaalweg te geraken , wan- 

 neer zij zich niet vooraf overtuigd hebben dat de waarheid der erva- 

 ringsfeiten , die aan het beginpunt van elke zoodanige redeneering staan , 

 boven elke bedenking verheven is. Dit nu kan alleen geschieden door 

 het oefenen eener hoogst zorgvuldige kritiek. En ziedaar nu juist het 

 zwakke punt, waarop men telkens stuit in de verhalen omtrent de 

 waarneming van zekere verschijnselen die wel voor eenigen maar niet 

 voor allen waarneembaar zijn. Telkens blijkt het dan dat de personen 

 van wie zulke verhalen afkomstig zijn , en wier waarheidsliefde overigens 

 alle vertrouwen verdient , verzuimd hebben of wel niet bij machte zijn 

 geweest eene nauwgezette zelfkritiek hunner eigene gewaarwordiagen 

 uit te oefenen. Dit is dan ook geene zoo gemakkelijke en eenvoudige 

 zaak, als het wellicht aan sommigen toeschynt, die in hun overmoed 

 zich voor al dergelgke afdwalingen van den weg des gezonden verstands 

 volkomen veilig achten en lachen over de dwaasheid dergenen die 

 daartoe vervallen. Indien zij geen ander wapen dan dien overmoed 

 hebben, dan zoude het kunnen gebeuren dat bij de eene of andere 

 gelegenheid de lachers in bekeerlingen veranderden of tot andere even 

 groote dwaasheden vervielen. 



Inderdaad geldt het hier eene zaak van hoogst ernstig belang. De 

 ondervinding leert helaas , dat met de toenemende beschaving ook het 

 getal der krankzinnigen toeneemt, en het zal beneden blijken dat wij 

 hier staan aan eene der rijkelijkst vloeijende bronnen der krankzinnig- 

 heid, bepaaldelijk van dien vorm welken men waanzinnigheid 

 noemt , omdat daaraan een waan , het geloof aan iets dat niet bestaat , 

 ten grondslag ligt. 



Even als er eene hygiène voor het lichaam is , is er ook eene hygiène 

 voor den geest, een regimen mentis. Vergeten wij dit nimmer. Die hygiène 

 wordt in de scholen niet geleerd en kan daar ook niet geleerd worden. 

 Wij moeten haar ons zelven leeren, en daartoe behoort in de eerste 

 plaats zelfkennis. Elk onzer heeft zijne zwakke zijde , waardoor hij 

 meer in het bijzonder aan zekere soort van dwalingen is bloot- 

 gesteld. Die zwakke zijde te leeren kennen en haar, erkend zijnde, 

 in het oog te houden en te versterken , deels door laten deels 

 door doen, ziedaar een der eerste plichten die wij jegens ons zelven 

 te vervullen hebben. Het spreekt echter van zelf dat ik mij in het 



