HALLUCINATIEN EN VERWANTE VERSCHIJNSELEN. 171 



te zien, d. i. zonder dat de geest zich bewust wordt dat zich op het 

 netvlies een beeld van die letters vormt. Elke zintuigelij ke gewaar- 

 wording gaat derhalve gepaard met eene zekere , dan eens sterkere , 

 dan weder geringere inspanning van onzen geest , die men aandacht , op- 

 lettendheid noemt , en veronderstelt bovendien een verstandsbesluit dat op 

 vroegere ervaring en eene daaruit voortvloeiende vergelijking gegrond is. 



Is nu de ervaring , die wij van kindsbeen af hebben opgedaan , ruim 

 genoeg, dan loopen wij weinig of geen gevaar van ons door zekere 

 zintuigelijke gewaarwordingen, die onder bijzondere omstandigheden plaats 

 grijpen, te laten misleiden. Niemand zal meer de echo voor iets anders 

 dan eene weerkaatsing van het geluid houden; niemand zal, in een 

 spiegel ziende, meenen dat hetgeen hg daarin ziet, zich achter den 

 spiegel bevindt. Maar indien de opgewekte gewaarwordingen geheel 

 nieuw zijn of onder geheel ongewone omstandigheden plaats grijpen, 

 dan bestaat een zoodanig gevaar wel. De luchtspiegeling in de woestijn 

 toont den dorstigen ' reiziger boomen aan den gezichteinder , en hij waant 

 spoedig eene oase te zullen bereiken, die zich werkelijk nog op eenige 

 dagreizen verder bevindt. Indien de zoogenaamde geestverschijningen, 

 waaraan de heer ma ju hier te lande zijn naam heeft gehecht, niet al- 

 gemeen bekend stonden als voortgebracht door eene spiegelende glas- 

 oppervlakte en sterke verlichting der daarvoor zich bevindende personen 

 en voorwerpen, dan zouden zij den beschouwer geheel misleiden. En 

 wanneer nu de wijze waarop dergelijke verschijningen te weeg worden 

 gebracht geheim wordt gehouden , gelijk b.v. bij de zoogenaamde spoken , 

 die men, voor een dertigtal jaren, gedurende eenige avonden op de 

 oude Schans te Amsterdam zag, dan kan het inderdaad niet verwon- 

 deren, dat deze door velen voor werkelijke wezens worden gehouden. 



Toch zijn dergelijke dwalingen, uit zinsbedrog voortvloeiende, de 

 minst gevaarlijke. Men is te zeer gewoon er aan bloot te staan, om 

 er niet tegen op zijne hoede te zijn. Bovendien, de voorwerpen die 

 de eerste aanleiding tot de zinnelijke gewaarwording geven, bevinden 

 zich buiten ons , zij veroorlooven een nader onderzoek , en in de meeste 

 gevallen gelukt het dan , zich steunende op de wetten van eenige be- 

 kende physische verschijnsels , vooral die van breking en terugkaatsing 

 der licht- of geluidsgolven , de oorzaak der misleiding op te sporen. 



Doch anders is het , wanneer die aanleiding in ons zelven ligt. Gewoon 

 zijnde elke verandering in de uiteinden der zenuwen of in hunne eind- 

 toestellen toe te schrijven aan eenen daarop van buiten gemaakten 



