HALLUCINATIEN EN VERWANTE VERSCHIJNSELEN. 187 



zekere bewegingen , die de onwillekeurige uitdrukking zijn van hetgeen 

 er omgaat in het gemoed desgenen die de beweging verricht. Wanneer 

 de tafel draait, dan is het omdat degenen die er hunne vingers op 

 laten rusten , verwachten dat hij zal gaan draaien ; wanneer die tafel 

 zekere teekens geeft, dan is het omdat onder degenen die er zich om 

 heen geplaatst hebben, er een of meer zijn, die verwachten dat die 

 teekens komen zullen; wanneer een medium schrijft, dan doet hij 

 hetzelfde wat elk ander doet; alleenlijk gebruikt hij het een of ander 

 veel minder geschikt hulpmiddel dan men gewoonlijk bezigt , en daarom 

 zijn zijne letters dan ook meestal tamelijk onleesbaar. 



De reden van alle zoodanige onbewuste handelingen ligt in de be- 

 perktheid onzer menschelijke natuur. Het is goed zich daaraan van 

 tijd tot tijd te herinneren. Wij kunnen geene twee voorstellingen te 

 gelijker tijd hebben. Wanneer wij dit meenen, dan is het omdat de 

 voorstellingen elkander zoo snel opvolgen en met elkander afwisselen, 

 dat het schijnt als of zij gelijktijdig voor onzen geest bestaan. Wil men 

 zich van eene voorstelling helder bewust worden, dan moet men haar 

 vasthouden , met andere woorden er opzettelijk de aandacht op vestigen, 

 en dan verdwijnen de andere voorstellingen als in een nevel. Een voor- 

 beeld. Men bevindt zich bij de uitvoering eener opera. Gezicht en 

 gehoor ontvangen gelijktijdig de sterkste indrukken; men waant te 

 gelijk te zien en te hooren. Maar de echte muziekliefhebber weet wel 

 beter; hij sluit de oogen, wanneer er eene bijzonder schoone aria komt, 

 of, indien hij ook de oogen open houdt, hij ziet niet meer maar luis- 

 tert. En zoo in duizend andere gevallen. Wij zitten met een boek voor 

 ons; de oogspieren bewegen regelmatig den oogbol van rechts naar 

 links en van links naar rechts , doch niet alleen weten wij daar niets 

 van , maar het kan zelfs gebeuren dat wij aan den voet der bladzijde 

 zijn gekomen, zonder dat wij ons van het gelezene bewust zgn. Onze 

 gedachten waren intusschen met geheel andere zaken bezig ; de beelden 

 der letters vormden zich wel op ons netvlies, de indruk daardoor ge- 

 maakt , plantte zich langs de gezichtszenuwen voort naar de hersenen , 

 en van daar ging het bevel in tegengestelde richting door de oogspier- 

 zenuwen naar de oogspieren , om zich regelmatig op vaste tijden en in 

 vaste maat samentetrekken , maar dit alles ging als het ware geheel 

 buiten ons om ; ons ik nam er geen deel aan , tot op het oogenblik 

 dat wg , door de eene of andere omstandigheid , hetzij door den witten 

 rand der bladzijde of doordat in de gedachtenreeks , die ons bezig 



