190 HALLUCINATIEN EN VERWANTE VERSCHIJNSELEN. 



staan , die de natuurkundigen nog niet kennen , en dat sommige raad- 

 selachtige verschijnsels , waarvan boven sprake was , aan de werking 

 van zulke onbekende krachten moesten of althans konden worden toe- 

 geschreven. Deze tegenwerping berust echter, in den zin waarin zij 

 gewoonlijk gemaakt wordt, op eene dwaling. Zij gaat uit van een 

 standpunt , waarop trouwens voor een dertigtal jaren de meeste natuur- 

 kundigen zelve stonden, doch dat sedert door allen die bekend zijn 

 met de gedurende dit tijdperk verrichte onderzoekingen geheel verlaten 

 is. Vroeger beschouwde men alle natuurverschijnsels als voortgebracht 

 door oorzaken , die buiten de stof zelve gelegen waren , en noemde die 

 onbekende oorzaken krachten. Deze dualististische voorstelling is thans 

 geheel gevallen , sedert het overtuigend gebleken is dat elk verschijnsel 

 een bewegingsverschijnsel is, en dat elke beweging het gevolg is eener 

 voorafgaande aequivalente beweging. Bewegingen nu kunnen eindeloos 

 verschillen , in maat , in snelheid , in richting. Zij kunnen zijn massale , 

 wanneer geheele lichamen van plaats veranderen, of moleculaire, wan- 

 neer het de kleinste , de lichamen samenstellende , deeltjes of groepen van 

 deeltjes zijn , die eene plaatsverandering ondergaan. Voorts kan de be- 

 weging eene in dezelfde richting voortgaande of eene heen en weder- 

 gaande , eene wentelende , eene slingerende of trillende zgn , en ook daarin 

 zijn nog een aantal wijzigingen mogelijk. Al die verschillende bewegings- 

 vormen kunnen in elkander overgaan , d. i. de eene de andere veroor- 

 zaken. Tijdelijk kan ook de beweging schijnbaar tot rust komen , maar 

 op de wijze van een veer die men heeft opgewonden en die slechts 

 wacht om losgelaten te worden om de raderen van het uurwerk weder 

 rond te drijven. Welnu dit beweegvermogen , dit drijfvermogen of, — 

 zooals het gewoonlijk wordt genoemd, — dit arbeidsvermogen is niet 

 iets dat buiten de stof bestaat, maar het is het eigendom der stof 

 zelve. Men kan zich de stof niet zonder arbeidsvermogen denken en 

 evenmin arbeidsvermogen zonder stof. Zoogenaamde krachten zijn niet 

 anders dan abstractien , waaronder men zekere vormen van arbeids- 

 vermogen samenvat. Daar nu alle zinnelijk waarneembare verschijnsels 

 ontstaan door zekere bewegingen en het deze zijn die wij door tusschen- 

 komst onzer zintuigen gewaar worden , dewijl beweginglooze stof voor 

 ons geheel onwaarneembaar zoude zijn , zoo vervalt ook de tegenstelling 

 van materialisme en dynamisme, om zich optelossen in het monisme. 

 Ik moest deze korte uiteenzetting van het tegenwoordige standpunt 

 der wijsgeerige natuurkunde geven , — zelfs op het govaar af van 



