HALLUCINATIEN EN VERWANTE VERSCHIJNSELEN. 191 



voor sommige lezers onverstaanbaar te blijven , — om te doen inzien 

 waarom een natuurkundige op de vraag of er geen krachten bestaan 

 die hij nog niet kent , alleen dan een antwoord geven kan , wanneer 

 men h(»t woord kracht in de laatstgenoemde beteekenis opvat. En dan 

 zal elk natuurkundige zonder aarzelen toestemmend antwoorden. 



Elke vooruitgang op het gebied der nataurwetenschap bestaat juist 

 in het ontdekken van nieuwe bewegingsverschijnsels en van het oor- 

 zakelijk verband , waarin die bewegings verschijnsels tot elkander staan. 

 Wil men eene zekere groep van overeenkomstige bewegingsvormen 

 onder een enkel begrip , dat men kracht noemt , vereenigen , dan kan 

 ook daartegen niets worden ingebracht, mits men daarbij steeds wel 

 in het oog houde dat men door dit woord een abstract begrip, niet 

 iets dat op zich zelve bestaat , uitdrukt. Dit nu wordt licht vergeten , 

 en juist daarin schuilt het groote gevaar , waaraan men door het gebruik 

 van dit woord is blootgesteld. Doch vat men het woord kracht in 

 dien bepaalden zin op , dan is het niet alleen mogelijk , maar zelfs 

 waarschijnlijk , dat er krachten in de natuur zijn , die wij niet alleen 

 nog niet kennen , maar zelfs krachten , d. i. vormen van beweging , 

 die wij nimmer zullen leeren kennen , omdat ons de zintuigen daarvoor 

 ontbreken. Wij zouden echter ook dan nog hun uitwerksel kunnen 

 waarnemen , omdat bewegingen bewegingen opwekken en deze eindigen 

 met voor ons waarneembaar te worden. Zoo b. v. is het met de aether- 

 theorie des lichts. De aether zelve en zijne trillingen zijn voor ons 

 onwaarueembaar ; wij zien alleen de uitwerksels en besluiten daaruit 

 tot haar bestaan. Het is niet het lichamelijk maar het geestelijk oog 

 dat den aether en diens bewegingen ziet. 



Men beschuldige derhalve de natuurkundigen niet van alleen het 

 zinnelijk waarneembare voor werkelyk bestaande te houden. Integendeel , 

 zij trachten er naar de grenzen , die het lichaam hun stelt , te over- 

 schrijden ; maar zij doen dit schrede voor schrede , zich volkomen bewust 

 van het gevaar, waaraan men zich blootstelt, zoodra men zich van 

 den zekeren grondslag der rechtstreeksche ervaring verwijdert. 



Die voorzichtige gang der natuurkundigen is echter voor sommigen 

 te langzaam. Zij verlangen meer licht, — en welk denkend mensch 

 zoude het niet met hen verlangen ! — licht in de duisternis , waarin 

 wij wandelen , licht dat de nevelen kan doordringen waarin ons eigen 

 bestaan en dat van het gansche menschdom gehuld is. 



Dit zoo gewenschte licht wordt gezocht in tvvcederlei richting on 



