192 HALLUCINATIEN EN VERWANTE VERSCHIJNSELEN. 



op tweederlei wijze. De eene is die der metaphysisckp bespiegeling , 

 de andere die der mystiek. 



Zij die den eersten weg volgen streven naar de bereiking van het 

 doel door aanwending van de macht der dialektiek. Van gevolgtrekking 

 tot gevolgtrekking voortgaande , redeneering stapelende op redeneering , 

 van het bijzondere zich verheffende tot het algemeene , van het concrete tot 

 het abstracte en uit het abstracte het nog abstractere afleidende , trachten 

 zij niet alleen de leemten aan te vullen , die het rechtstreeksche natuur- 

 onderzoek open laat, maar ook door te dringen op een gebied waar 

 alle objectieve ervaring ophoudt en alleen de subjectieve gewaarwor- 

 ding , de zoogenaamde innerlijke aanschouwing , hun tot leidster wordt. 

 Reeds menigeen , vooral onder onze duitsche naburen , heeft het beproefd 

 aldus een trotsch gebouw te stichten , dat velen met bewondering aan- 

 staarden , totdat een ander kwam die bewees dat het vermeende cement 

 slechts zand was , en het gebouw ineenstortte , om plaats te maken 

 voor een ander, dat wederom na eenigen tijd bleek even weinig hecht- 

 heid te bezitten als het vorige. Nog in onze dagen wordt de oude 

 fabel van Icarus telkens op nieuw herhaald. 



Verre zij het van mij wijsgeerige bespiegeling in het algemeen te 

 veroordeelen. Integendeel, het zij hier nadrukkelijk gezegd: zonder 

 wijsbegeerte geen wetenschap , evenmin als wijsbegeerte zonder weten- 

 schap. Het is slechts haar misbruik dat ik hier op het oog heb , waarbij 

 hypothesen voor wel bewezen waarheden worden aangezien en op hare 

 beurt tot grondslag strekken voor nieuwe redeneeringen en daaruit 

 getrokken besluiten, zonder dat er ooit het minste vooruitzicht bestaat 

 dat de juistheid dier hypothesen en redeneeringeu aan de ervaring zal 

 kunnen getoetst worden. 



Ik wijs echter slechts in het voorbijgaan op deze hopelooze pogingen. 

 Men kan haar betreuren , omdat zooveel scherpzinnigheid , zooveel kennis 

 en talent daardoor nutteloos verkwist worden; groot gevaar brengen 

 zij echter niet aan , omdat het getal dergenen die zich in dergelijke 

 metaphysische bespiegelingen verdiepen gering is, vooral hier te lande. 

 De Nederlander is over het algemeen te nuchter, te positief, te be- 

 dachtzaam , om zich daardoor zoo gemakkelijk te laten medesiepen als 

 onze stamgenooten aan de overzijde van den Rhijn. 



Veel grooter gevaar dreigt daarentegen van de zijde der mystiek. 

 Met een aanhanger van het een of ander metaphysisch stelsel kan 

 men redetwisten ; men kan zijne bewijsvoering voet voor voet volgen 



