HALLUCINATIEN EN VERWANTE VEKSCHIJNSELEN. 193 



en trachten te wederleggen of er althans den zwakken grond van 

 aantoonen. Hij erkent de rechten der kritiek, welke hij zelf gewoon 

 is in ruime mate op het werk zijner voorgangers toe te passen. Met 

 iemand die verward is in de strikken der mystiek, is daarentegen elke 

 poging om hem van het ongegronde zijner voorstellingen te overtuigen 

 geheel vruchteloos. Tegenover den zoodanigen staat de kritiek mach- 

 teloos, want hij ontzegt haar eenvoudig alle recht om zijne verzeke- 

 ringen in twyfel te trekken. Die voorstellingen immers zijn niet de 

 slotsommen eener redeneering welke op een dwaalspoor is geraakt, 

 maar het uitvloeisel van eigene subjectieve gewaarwordingen , van het- 

 geen men voor ingevingen eener hoogere macht houdt , van openbaringen 

 waarmede men waant begunstigd te zijn. De onwrikbare zekerheid, 

 waarmede zulke voorstellingen geloofd worden, trotseert elke tegen- 

 werping. Ja deze wordt als eene persoonlijke beleediging opgevat , 

 want er schuilt een twijfel aan de waarheidsliefde onder , welke krenkt 

 en verbittert. Wrevel, haat, toorn jegens andersdenkenden, jegens 

 ongeloovigen en onbekeerden zijn de noodzakelijke gevolgen der mystiek. 

 De geheele geschiedenis is daar om het te getuigen. Het menschdom 

 heeft geen grooteren vijand dan haar. Onder het mom van godsdienst 

 verstikt zij de edelste neigingen van het menschelijke hart , zaait twee- 

 dracht , waar eendracht behoorde te heerschen , en splitst de maatschappij 

 in kampen van strijders die gewapend tegen elkander over staan. 



In de eerste helft dezer eeuw was de macht der mystiek over de 

 gemoederen zeer verminderd. De invloed der groote denkers van het 

 voorafgegaan tijdperk had zich allengs uitgestrekt ook tot die klassen 

 der maatschappij , welke niet gewoon zijn voor zich zelf te denken , 

 maar de denkbeelden van anderen in zich opnemen. Verdraagzaamheid 

 was de algemeene leus geworden. Die gelukkige toestand heeft in den 

 loop der laatste dertig jaren eene groote verandering ondergaan. Overal 

 steekt de mystiek haar hoofd wederom op , en in haar gevolg komen 

 rampzalige twisten , die zelfs de maatschappelijke orde hier en daar 

 dreigen te verstoren , ja wellicht den vreesselyksten en onnatuurlijksten 

 van alle oorlogen, den godsdienstoorlog, dien men waande dat eene 

 onmogelijkheid, een anachronismus was geworden, zullen doen ontbranden. 



Die overhelling tot de mystiek vertoont zich trouwens niet enkel op 

 het gebied van den godsdienst. Alles wat geheimzinnig, nevelachtig 

 is, wat de verbeelding treft, wat onbegrijpelijk schijnt, wat van den 

 gewonen gang der dingen a f wijkt , trekt de aandacht , wekt de nieuws- 



13 



