2 HOE MEN TOT WETENSCHAP KOMT. 



Die weg naar het ideaal van het ware , waarop ook wij hier te za- 

 men nog eenigon tijd zullen voortschrijden , heet "de weg der wetenschap." 



Wij mogen echter vooraf wel de vraag beantwoorden : hoe weet men dat 

 men zich op den goeden weg bevindt en niet op een dwaalweg , die naar 

 een schijnbeeld der waarheid geleidt. Het woord "wetenschap" heeft thans 

 zulk een goeden klank, dat velen er zich van bedienen, ook wanneer 

 zij aan dit woord eenen geheel anderen zin en beteekenis hechten dan 

 wij, beoefenaars der natuurwetenschappen, gewoon zijn te doen. Eene 

 voor niet zeer langen tijd uitgesproken oponbare redevoering strekt 

 daarvan ten bewijze. Daarin werd herhaaldelijk hulde gebracht aan de 

 wetenschap , maar aan eene wetenschap die alleen tot reeds vooraf be- 

 paalde resultaten mag leiden. Zulk een wetenschap is de onze niet. De 

 beoefenaar der natuurwetenschap zet zich aan het lezen van het boek 

 der natuur, maar, zal hij dit goed verstaan en begrijpen, dan is het 

 eerste vereischte , dat hij dit geheel onbevangen doet of het althans 

 tracht te doen. Is zijn geest reeds vooraf gekluisterd in een keten van 

 zekere metaphysisehe voorstellingen, welker bevestiging hij wenscht , 

 dan loopt hij groot gevaar van op een dwaalweg te geraken , zoo hij 

 er zich niet reeds op bevindt. De menschelijke geest is als een spiegel 

 waarin zich de natuur terugkaatst. Hoe helderder, kleurloozer en zui- 

 verder van vorm die spiegel is, des te juister zal het teruggekaatste 

 beeld aan de werkelijkheid beantwoorden. Maar evenmin als er een 

 volmaakte spiegel is, evenmin is de geest van eenig mensch ooit zoo 

 volkomen onbevangen , zoo vrij van alle vooroordeelen , dat zijne reeds 

 op grond van vroeger verworven kennis steunende denkwijze geen den 

 minsten invloed op zijne wereldbeschouwing zoude hebben. Alle onze 

 oordeelen zijn in meerdere of mindere mate subjectief. Vergeten wij 

 dit nimmer! Het zal ons bescheidener, voorzichtiger en toegeeflijker 

 voor anderen maken en tevens strenger voor ons zelven, waar het er 

 op aan komt waarheid van onwaarheid te onderscheiden. 



Er zijn er die meenen dat het kenmerk der waarheid gelegen is in 

 de evidentie, de klaarblijkelijkheid. Valsche waan! Wat voor den een 

 klaarblijkelijk is, behoeft het nog geenszins voor een ander te zijn. Voor 

 het gros des menschdoms is het klaarblijkelijk dat de zon op- en on- 

 dergaat, zich beweegt, terwijl de aarde stilstaat, en er behoort reeds 

 een vrij hooge trap van verstandsontwikkeling toe om in te zien dat 

 en waarom in dit geval de schijn bedriegt. 



Nog gevaarlijker is de leer dat de waarheid zich aan ons door in- 



