HOE MEN TOT WETENSCHAP KOMT. 11 



selen onder gemeenschappelijke gezichtspanten brengt en hen verklaart 

 en verheldert, al ruimer en ruimer geworden. Waar zijn de geheim- 

 zinnige , buiten de stof gelegen krachten , die vóór een halve eeuw nog 

 telkens werden ingeroepen, al ware het slechts om de nog bestaande 

 onwetendheid te bemantelen ? De wetenschap heeft er het banvonnis 

 over uitgesproken. Zij zijn vervangen door de aan mayee verschuldigde 

 en door vele anderen , joule , grove , helmholtz , clausius e. a. verder 

 opgebouwde leer van het behoud van arbeidsvermogen, dat zich wel 

 is waar onder velerlei vormen vertoont , maar die allen volgens aequi- 

 valente verhoudingen in elkander kunnen worden omgezet. Toen voor het 

 eerst was het duidelijk geworden, hoe de geheele natuur een groot me- 

 chanisme is, eene gedachte trouwens die reeds aan gassendi en des- 

 caktes, ja aan sommigen der oude grieksche wijsgeeren voor den geest 

 had gezweefd. Wat men levenskracht noemde, moest de overige zoo- 

 genaamde doode krachten in hare verbanning volgen. Alleen zij , die 

 den tijd hebben beleefd toen de verschillende zoogenaamde krachten , 

 hetzij als imponderabilia beschouwd of als mystische wezens, als even 

 zoovele dei ex machina, telkens werden ingeroepen om rekenschap te 

 geven van zekere verschijnselen", waarvan men de juiste verklaring nog 

 niet gevonden had en ook langs den ingeslagen weg niet vinden kon , en 

 dien tijd met den tegenwoordigen vergelijken , nu de nevels , die een helder 

 inzicht beletten, zijn weggevaagd, kunnen goed inzien, hoe groot de omwen- 

 teling is die daardoor in de geheele natuurbeschouwing heeft plaats gehad. 



Een niet minder groote omwenteling op het gebied der biologische 

 wetenschappen, in verband met geologie en palaeontologie , bracht de 

 boven vermelde evolutieleer te weeg. In beide gevallen was het alsof, 

 na een stikduisteren nacht en een lange schemering , de zon opging en 

 hare stralen wierp over een landschap, een tooneel, dat men vroeger 

 meer vermoed dan gezien had, en waarvan men nu eerst de volle 

 schoonheid en verhevenheid kon erkennen. 



Indien de laatste halve eeuw niets anders had voortgebracht dan die 

 twee grootste gedachten: 1° dat geen arbeidsvermogen of energie ver- 

 loren gaat , en 2 ° dat het geheele organische leven op aarde een lang- 

 zaam ontwikkelings-proces is geweest, dat nog niet gesloten is maar 

 onmerkbaar voortgaat en zal blijven voortgaan, zoolang de aarde 

 een woonplaats van levende wezens kan zijn, is er geen tijdperk ge- 

 weest, waarin de mensch diepere blikken in het wezen der na- 

 tuur heeft geslagen dan in het jongst verloopene. Maar, wij weten het 



