PETRUS VAN MUSSCHENBROEK. 39 



onderwerpen, waarover door hem onderzoekingen zijn in het werk 

 gesteld , als over de magneet , de capillariteit , de werking der spie- 

 gels, de grootte der aarde, den samenhang der vaste lichamen, heeft 

 musschenbroek een zestal hand- en leerboeken der pbysica nage- 

 laten. De verschillende titels daarvan zal ik hier niet opnoemen; 

 ik geloof niet dat zij bij den lezer groot belang zouden wekken. Toch 

 beteekende de uitgaaf daarvan in zijn tijd onvergelijkelijk veel meer 

 dan thans. Een zeer middelmatig physicus kan in den tegenwoordigen 

 tijd een vrij goed leerboek zijner wetenschap schrijven. Het materiaal 

 daartoe vindt hij overal verspreid , en de waarde en geschiktheid van 

 zijn boek of boekje hangt slechts af van de meerdere of mindere. . . 

 behendigheid, zou men bijna zeggen, waarmede hij van die "bronnen" 

 gebruik maakt, of, juister misschien, van zijne voorstellingswijze en 

 van de meer of mindere geschiktheid der keuze van wat hij vermeld 

 en onvermeld laat, al naar de behoeften van hen voor wie zijn arbeid 

 bestemd is i . Niet alzoo in de vorige eeuw , toen musschenbroek schreef. 

 Kan men tegenwoordig "volgen", hij moest voorgaan. Met andere 

 woorden : het is voor verreweg het grootste gedeelte zijn eigen werk 

 wat hij daarin geeft , niet slechts wat den vorm , maar ook wat het 

 wezen aangaat. Om dienaangaande zekerheid te verkrijgen behoeft men 

 slechts te bedenken dat hij , behalve zijn leerboeken , slechts zeer weinig 

 heeft in het licht gezonden: een enkel werk met de bovengenoemde 

 verhandelingen, en later hier en daar een brief aan het een of 

 ander geleerd genootschap in het buitenland. En toch staan onder 

 zijn naam in het "namenregister" der tweede druk van Gehler's phy- 

 sikalisches Wörterbuch niet minder dan 104 onderwerpen vermeld , bij de 

 behandeling waarvan hij in dat werk wordt aangehaald , omdat hij dien- 

 aangaande hetzij nieuwe en opmerkenswaardige begrippen en meeningen 

 geopenbaard of ook die door zijn onderzoek en zijne proefnemingen in 

 een voor zijn tijd geheel nieuw licht had gesteld. Het behoeft dan ook 

 niemand te verwonderen dat muncke, in datzelfde Wörterbuch (Deel 

 VII, bl. 544) van musschenbroek, een halve eeuw na zijn dood ge- 



1 Men begrijpt dat ik de enkele uitzonderingen in het binnen- en buitenland hiermede 

 niet te na wil treden. Met name, uit den vroegeren tijd, de Positions de physique vau 

 Quetelet en uit den allerlaatsten tijd de "Natuurkundige stellingen 1 '' van buys ballot. 

 Als alle leerboeken een inhoud hadden als dit laatste, dan zou de wetenschap nit de 

 uitgave daarvan voordeel trekken, niet slechts voor hare verspreiding, maar ook voor 

 hare uitbreiding. 



