bij darwin's dood. 229 



gedurende zijn leven had tot stand gebracht , tegen het einde der eeuw 

 nagenoeg niets zoude zijn overgebleven , terwijl het werk van den zacht- 

 moedigen, door hem zoo diep geminachten de lamarck, den wegberei- 

 der van darwin, zoude bijdragen tot het ontstaan eener hervorming 

 der geheele wereldbeschouwing, eener hervorming zoo groot, zoo diep 

 ingrijpend, dat in vergelijking daarmede het werk der machtigste ver- 

 overaars van geringe beteekenis is? 



Ja, wie had aan darwin zelven durven voorspellen, toen zijn hoofdwerk, 

 On the Origin of Species , door hem na lange aarzeling werd in het licht 

 gegeven, dat, drieëntwintig jaren later, zijn dood niet enkel als een 

 nationale ramp , maar in de geheele beschaafde wereld, door allen die den- 

 ken en hem begrijpen kunnen, als een groot verlies zoude worden betreurd ? 



Gelukkige darwin! Gij hebt lang genoeg geleefd, om de vruchten 

 van uwen arbeid te zien rijpen en zelfs velen uwer vroegere tegen- 

 standers in voorstanders te zien veranderen. Wel is waar, bij uw 

 eerste optreden hebt gij ondervonden wat allen ondervinden moeten, 

 die leeringen verkondigen , welke ia strijd zijn of schijnen met lang 

 gekoesterde meeningen en voorstellingen; sommigen hebben ook met 

 u en uwe volgers den spot gedreven; anderen hebben u voor atheist 

 en materialist gescholden en zoo gepoogd u aan de openbare verach- 

 ting prijs te geven, niet wetende of niet bedenkende dat zulke groote 

 woorden eigenlijk niets beteekenen, omdat zij van beteekenis veranderen 

 naarmate van den mond die ze uitspreekt. Gij hebt alles met zachte 

 toegeeflijkheid aangehoord; nooit heeft uw mond of uw pen een bits 

 antwoord gegeven; alleen wanneer een tegenstander u op weten- 

 schappelijke gronden bestreed en gij daardoor opmerkzaam werd ge- 

 maakt hetzij op leemten in het onderzoek of op gebreken in de rede- 

 neering, hebt gij getracht uw eigen werk te verbeteren. Uw geheele 

 leven is een streven naar eigen volmaking geweest, een kalm en 

 onbevooroordeeld zoeken naar waarheid of althans naar die waar- 

 schijnlijkheid, welke voor ons beperkte menschen verkrijgbaar is. Gij 

 hebt uwe heerlijke geestesgaven tot aan den laatsten avond uws levens 

 ongeschonden mogen behouden; gij bliest den laatsten ademtocht uit, 

 omringd door hen die u liefhadden en die gij liefhadt, en zijt ten 

 grave gebracht door de edelsten uws volks! 



Nog eens, gelukkige darwin! ontvang ook van ons een laatsten, 



dankbaren groet ! 



Harting. 



