J0HANNES FLORENTIUS MARTINET. 13 



gens curieux et a leur former V esprit , Paris 1752, dat eenige jaren 

 later ook in onze taal werd overgebracht , onder den titel van Schouw- 

 tooneel der Natuur enz ; voorts b. nieuwentijt , Waereldbeschouwing , 

 Amsterdam 1720; w. derham, Godgeleerde Natuurkunde; de vertaling 

 van het veel vroeger in het engelsch verschenen werk van john ray , 

 den voorlooper van linnaeus , dat onder den titel van Gods wijsheid 

 in de iverken der Schepping te Amsterdam in 1769 verscheen. In den- 

 zelfden geest waren ook andere geschriften , waarin slechts een gedeelte 

 der natuur behandeld was , zooals de reeds vermelde Insecto-theologia 

 van lesser , waarvan de geheele titel luidt : Insecto-theologia , oder 

 Vernunft-und Schriftmassicher Versuch , wie ein Mensch durch aufmerk- 

 same Betrachtung deren sonst wenig geachteten Insecten zu lebendiger 

 Erkentniss und Bewunderung der Almacht u. s. w. des grossen Gottes 

 gelangen könne ; j. b. van bohr , Godleer ende Plantkunde , Haarlem 

 1764, en meer andere dergelijke geschriften. 



Theologische bespiegelingen en natuurkundige studiën gingen dik- 

 wijls hand aan hand ; zelfs newton had over den Apocalypsis geschre- 

 ven , en onze swammerdam nam met zijne meer dan zonderlinge 

 Ephemeri vita afscheid van gezonde natuurstudie ', ja helaas van ge- 

 zond verstand. 



Natuurlijk werden in dergelijke geschriften ook vlijtig bijbelteksen 

 aangehaald. Ook martinet's Katechismus is er mede doorspekt. In een 

 register achter het 4de deel, worden er 294 opgeteld, ontleend deels 

 aan het oude , deels aan het nieuwe testament. Martinet heeft daar- 

 mede voorzeker aan predikanten veel dienst bewezen , die in dit register 

 een tuin vonden , waarin zij bij gelegenheid bloemen konden plukken, 

 om daarmede hunne predikatiën op te sieren en zich een schijn van 

 natuurkennis te geven. Toch ondervond die invoeging van talrijke 

 bijbelteksten reeds toen onder godgeleerden geen onbeperkte goed- 

 keuring 2 . 



Aan den grond van alle dergelijke physico-theologische beschouwin- 

 gen lag de leer der eind- (juister doel-) oorzaken , de teleologie. Van 

 den tijd van aristoteles af heeft die leer een overheerschend gezag 

 gevoerd. Men hield een verschijnsel voor verklaard , wanneer het nut- 

 tige doel kon worden aangewezen , waartoe de Schepper het bestemd 

 had. In het begin van alle natuurbeschouwing was het volkomen be- 



Zie de Levenschets van swammerdam, Jaargang 1876. 

 2 Men zie het Levensbericht door van den berg, bl. 37. 



