14 JOHANNES FLORENTIUS MARTINET. 



grijpelijk dat dit zoo geschiedde. Overal zag men de werking van ge- 

 heime krachten, die men personifieerde als goden en godinnen. Later 

 werd alles op éénen Glod overgebracht , den Schepper , Onderhouder 

 en Bestuurder van het Heelal, de Oorzaak van alles dat bestaat en 

 zinnelijk waarneembaar is , ja van denkbeeldige wezens , waarmede de 

 verbeelding het heelal bevolkte. Allengs zagen echter velen in , dat , 

 al erkende men ook Grod als eerste oorzaak , daarmede nog niets wer- 

 kelijk verklaard was , dat men , om een verschijnsel te begrijpen , de 

 onmiddellijk daaraan voorafgaande verschijnselen of keten van verschijn- 

 selen, die het hadden teweeg gebracht, d. i. hun aanwijsbaar oorzake- 

 lijk verband , moest kennen. Men noemde deze dan tweede of secundaire 

 oorzaken. Zoodra de natuurkennis den trap had bereikt, waarop men 

 het bestaan van vaste natuurwetten moest erkennen, had de leer der 

 eindoorzaken hare macht verloren over hen , die zich met de verschijn- 

 sels der zoogenaamde doode natuur bezig hielden. Men vroeg niet meer 

 waarom, maar waardoor heeft dit of dat verschijnsel plaats? Toch kon 

 niemand ongevoelig blijven voor de heerlijke orde en harmonie , die 

 zich overal in de natuur op de verhevenste wijze openbaart, en waar- 

 door het geheele zoo verbazend samengestelde raderwerk in stand wordt 

 gehouden , in weerwil der onophoudelijk plaats hebbende storingen. Zoo 

 klom men weder tot een eerste oorzaak op , waardoor alles volgens een 

 vooruit bepaald plan was beraamd en ingericht. Leibnitz noemde dit 

 de vooruit bepaalde harmoniën. Vooral in de verschijnselen der levende 

 natuur bleef men nog lang tot zulke voorstellingen zijn toevlucht ne- 

 men. Men dacht zich eene kracht , welke men levenskracht noemde , 

 die men schier personifieerde, evenals vroeger de Grieken alle natuur- 

 krachten hadden gepersonifieerd. Velen meenden dat men het op dit 

 gebied nooit verder zou kunnen brengen en dat de leer der eindoor- 

 zaken hier altijd onmisbaar zoude blijken. Cu vier en zijne volgers in 

 alle landen klampten er zich aan vast, en ook hier te lande konden 

 mannen als schroeder van der kolk en jan van der hoeven er zich 

 niet van losmaken , ofschoon zeer velen reeds toen hadden ingezien dat , 

 even als de eindoorzaken hadden opgehouden als verklaringsgronden 

 voor de verschijnselen der anorganische natuur te mogen gelden, dit 

 ook ten opzichte der organische wereld behoorde te geschieden, al 

 volgde daarop dadelijk de erkenning onzer diepe onkunde en van ons 

 onvermogen om voor de eindoorzaken andere , d. i. tweede , ware , 

 aantoonbare oorzaken ter verklaring in de plaats te stellen. 



