J0HANNES FLORENTIUS MARTINET. 15 



In de jaren 1833 — 37 verschenen in Engeland de bekende Bridgwa- 

 ter- Treatises , aldus genoemd , omdat zij werden bewerkt en uitgegeven 

 volgens het testament van Lord francis henry egerton , Earl of Bridgwa- 

 ter. De algemeene titel is Treatises on the Poiver , Wisdom and Good- 

 ness of God, as manifested in the Creation. Zij werden derhalve met 

 een dergelijk doel geschreven als de Katechismus van martinet. Daar- 

 aan hebben mannen als bell , buckland , chalmers , kidd , kirby , prout , 

 roget en whewell medegewerkt. Deze Treatises vonden een zeer ruimen 

 kring van lezers en bij velen instemming. Hetzelfde geldt van het in 

 1838 — 40 bij ons te lande verschenen werk van j. a. uilkens, De Volmaakt- 

 heden van den Schepper in zijne schepselen beschouwd , tot verheerlij- 

 king van God en tot beoordering van nuttige natuurkennis , dat bestemd 

 was martinet's Katechismus te vervangen. In dit boek en in de zoo 

 even genoemde Treatises waren echter de tinten reeds zeer verzacht, 

 men zou zeggen verwaterd. De schrijvers traden niet meer zoo in bij- 

 zonderheden, ten einde telkens den bepaalden wil Gods te doen uit- 

 komen en Hem, zooals martinet gedaan had, zelf rechtstreeks han- 

 delend te doen optreden. Allengs begon men intezien dat de vermen- 

 ging van theologische en metaphysische bespiegelingen met natuurwe- 

 tenschappelijke leeringen hare eigene bezwaren heeft , en dat men ver- 

 standig deed met zich daarvan zooveel mogelijk te onthouden , daar de 

 resultaten der nieuwere wetenschap en de meeningen der oude theo- 

 logie al meer en meer bleken onvereenigbaar te zijn. Toen later , onder 

 gelijken titel, de reeks van populair-wetenschappelijke verhandelingen 

 over verschillende onderdeden der natuurwetenschap verscheen , waar- 

 van de bewerking door de professoren kaiser , van der hoeven, van 

 hall , miquel , matthes en Dr. beima was op zich genomen , bleven 

 van de oorspronkelijke strekking van het werk van uilkens nog slechts 

 flauwe sporen bewaard. Alleen de vlag dekte de lading. 



Mayer en zijne onmiddellijke volgers , joule , helmholtz e. a. , hadden , 

 door hunne op onomstootelijke proefnemingen en berekeningen berustende 

 leer van het behoud van arbeidsvermogen , den laatsten stoot gegeven aan 

 de vroegere voorstellingen omtrent de verschillende natuurkrachten als 

 een soort van mystische wezens, die zelve onstoffelijk waren en als 

 oorzaken der verschijnselen werden beschouwd. De levenskracht moest 

 eerlang de zoogenaamde doode krachten in hare verbanning volgen , 

 maar nog bleven er tallooze feiten in de planten- en dierenwereld over , 

 die volkomen onverklaarbaar schenen , tenzij men zijne toevlucht nam 



