16 J0HANNES FLORENTIUS MARTINET. 



tot de leer der eindoorzaken. Eerst darwin heeft hier den weg gewe- 

 zen door opmerkzaam te maken op den onophoudelijken strijd om het 

 bestaan tusschen de organische wezens onderling en op de daarvan het 

 noodzakelijk gevolg zijnde schifting der voor de voortplanting bewaarde 

 overwinnaars in dien strijd van tallooze andere individu's, die in dien 

 strijd moeten ondergaan en dus de soort niet kunnen voortplanten. De 

 "overleving van de geschiktsten" geeft hier den sleutel tot verklaring 

 van de verwonderlijke harmonie , van die voortreffelijke overeenstemming 

 tusschen middel en doel, die in de geheele schepping heerscht en die 

 men tot dusver slechts met bewondering had aangestaard, maar zon- 

 der haar te begrijpen. Tegenover die winst voor het verstandelijk in- 

 zicht der dingen stond evenwel een groot verlies voor het vroom , 

 geloovig gemoed. Men kon van nu af bezwaarlijk meer volhouden dat 

 het geluk der geschapen wezens en meer bepaaldelijk dat van den 

 mensch een deel uitmaakte van het scheppingsplan. Integendeel , eene 

 onbevooroordeelde natuurbeschouwing leerde dat er onnoemelijk veel 

 lijden op aarde plaats heeft en noodzakelijk moet plaats hebben , 

 een lijden waarvoor geen enkel redelijk doel kan worden aangewezen, 

 dan alleen dat het lijden der individu's in vele gevallen de noodzake- 

 lijke voorwaarde is van de instandhouding van het evenwicht en van 

 den vooruitgang van het geheel. 



Voor den echten natuuronderzoeker opent zich wel is waar eene bron 

 van geluk , maar die helaas voor de meeste menschen gesloten is. Reeds 

 vóór achttien eeuwen heeft een romeinsch dichter , virgilius ', haar aan- 

 gewezen in zijne bekende woorden : Felix qui potuü rerum cognoscere 

 causas 2 . En zoo is het ; elke vooruitgang op het gebied der natuur- 

 kennis , elke ontdekking , waardoor hij het oorzakelijk verband der din- 

 gen duidelijker leert inzien en begrijpen , verschaft hem eene voldoe- 

 ning , een genot , waarvan hij gevoelt dat het den intellectueelen mensch 

 waardiger is dan het zich nederleggen bij schijnverklaringen , waarmede 

 hij toch geen vollen vrede kan hebben. 



Met de erkenning van het onvoldoende der eindoorzaken ter ver- 



1 Oeorgica, Lit. II. 490. 



3 Gelukkig, die d' oorzaaken van de dingen verstaat, 



En hoe zij vast zijn onderling geschaakelt. 



Elke oorzaak heeft haar moederoorzaak weder,... hooft 



Het woord "moederoorzaak" verdient in onze taal bewaard te blijven. 



