J0HANNES FLORENTIUS MARTINET. 17 



klaring van al het lijden op aarde , had het optimisme van mannen als 

 martinet een zwaren slag ontvangen. Trouwens het was eigenlijk reeds 

 lang gevallen , voordat darwin optrad. De eenzijdigheid en overdrijving , 

 waaraan hij en anderen van zijn richting zich hadden schuldig gemaakt , 

 was te zeer in het oogvallend, te veel in strijd met de dagelijksche 

 ervaring ; de sophistische redeneeringen , waardoor zij hun standpunt 

 zochten te redden, waren te ver gezocht, dan dat zij geen aanleiding 

 tot eene soms bittere spotternij moesten geven, en c'est Ie ridicule qui 

 tue. Vooral was dit het geval in Frankrijk , een land waar men zoo 

 geneigd is van het eene uiterste in het andere te vervallen. Het radi- 

 calisme der fransche philosophen van het laatst der vorige eeuw, die 

 eindigde in volkomen ontkenning van allen godsdienst , is zonder eenigen 

 twijfel voor een groot deel het gevolg geweest van de eenzijdigheid 

 en overdrijving van optimistische beschouwingen, die alle gezond ver- 

 stand en ervaring in het aangezicht sloegen. En in onzen tijd zoude 

 het verlammend pessimisme niet zooveel veld hebben gewonnen, wan- 

 neer het niet de natuurlijke reactie tegenover een in verdiende minach- 

 ting gekomen optimisme ware geweest. 



Het zoude ons te ver leiden , wanneer wij de bronnen van deze over- 

 drijvingen , die zooveel verwarring en misverstand in de wereld hebben 

 gebracht en nog brengen, wilden opsporen en aanwijzen. Allen ont- 

 springen in de anthropomorphische voorstellingen , die de mensch maar 

 al te geneigd is zich van de godheid te maken. En reeds goethe 

 heeft gezegd: a So wie der Mensch, so ist sein Gott." Een diepzinnig 

 gezegde, dat den sleutel geeft tot veel dat anders moeielijk begrepen 

 kan worden. 



Doch het is hier de plaats niet om daarbij stil te staan. Slechts 

 twee ernstige lessen willen wij uit het gezegde afleiden. 



Vooreerst: Houd maat in alle dingen, en vermijd alle eenzijdigheid. 

 Het absoluut goede bestaat nergens, en van het absoluut ware is ons 

 menschen slechts een zeer klein gedeelte bekend. 



En ten tweede: Ontsier de natuurwetenschap zoo min mogelijk door 

 haar voor bijbedoelingen te misbruiken. 



De natuurwetenschap , alleen en op zich zelve , heeft slechts één doel : 

 het leeren kennen der objectieve waarheid of, juister, van dat gedeelte 

 dier waarheid , hetwelk voor ons menschen bereikbaar is. Zij heeft hare 

 grenzen; die grenzen kunnen met den tijd vooruit geschoven worden, 

 maar dit kan alleen geschieden langs den weg des onderzoeks. En dit 



2 



