18 JOHANNES FLORENTIUS MARTINET. 



onderzoek heeft zijne eigene methoden , die voor afdwalingen behoeden '. 

 De tijdelijke inhoud der natuurwetenschap , het veroverde gedeelte der 

 waarheid, is niet het eigendom van enkelen, maar het gemeengoed 

 van allen die er zich op hebben toegelegd. De een controleert hier 

 den ander, en zoo bestaat er voor subjectiviteit slechts weinig plaats 

 meer. Een natuuronderzoeker , zoolang hij zich binnen genoemde gren- 

 zen beperkt, gelooft niet maar hij weet. Wat eenmaal onwederlegbaar 

 is vastgesteld, blijft waar voor alle volgende eeuwen. 



Anders is het met andere takken van den boom der kennis : rechts- 

 wetenschap , godsdienstleer , aesthetiek , zedeleer enz. Hier treedt de 

 subjectiviteit sterk op den voorgrond. Men weet weinig maar gelooft 

 des te meer. Vandaar groot verschil en veranderlijkheid der beschouwin- 

 gen. Maar ook de natuurwetenschap zelve is daar niet geheel voor be- 

 hoed; ook zij heeft haar geloof, en zij kan dit niet missen, zal zij 

 voorwaarts schrijden. Dikwijls waagt zij zich op een gebied, dat nog 

 buiten hare grenzen ligt, het gebied der hypothesen, die als het ware 

 even zoo vele voelhorens zijn, waarmede zij tastend den weg zoekt 

 om verder te komen , en die zij weder intrekt , wanneer het blijkt dat 

 zij op een dwaalspoor is geraakt. Elke hypothese kan hier echter ge- 

 toetst worden, zij het ook dat het daartoe vereischte onderzoek in 

 sommige gevallen zich over eeuwen moet uitstrekken en slechts het 

 verre nageslacht zal weten wat nu nog slechts gelooven is. Het is op 

 dit gebied, het gebied der hypothesen, dat de natuurwetenschap met 

 de overige wetenschappen het lichtst in botsing komt. Elk beweert de 

 waarheid te hebben, terwijl het hoogstens slechts waarschijnlijkheden 

 zijn, die men als waarheden aanneemt, d. i. gelooft, omdat zij het 

 meest in overeenstemming zijn met den geheelen toestand van verstand 

 en gemoed des geloovigen. En daar wij allen , elk op zijne wijze , ge- 

 loovigen zijn en niemand de volle waarheid kent noch zal kennen, 

 zoo maant ons dit tot behoedzaamheid in het beoordeelen, tot eerbie- 

 diging der gevoelens van anderen, met één woord tot verdraagzaam- 

 heid, welke de schoonste vrucht der hedendaagsche beschaving is. 



De natuurwetenschap kan daarbij rustig haar gang gaan. Haar toe- 

 komst is verzekerd. Zij kan zich zuiver houden van bijbedoelingen, 



1 Meer zeide ik hierover iu mijne laatste openingsrede: Hoe men tot toefenschap 

 komt enz., geplaatst in den Jaargang 18S2, bl. 1 , en in Wetenschap en Geloof, 

 Utrecht, 1876. 



