126 OVER HET METEN VAN AANTREKKINGSKRACHTEN. 



tuig regelmatige bewegingen aannam , die aan overeenkomstige veran- 

 deringen in de richting der zwaartekracht toegeschreven moeten worden. 



Men merkte al spoedig op, dat het denkbeeld van zöllner reeds 

 vroeger uitgevoerd was. Eenige jaren te voren had de fransche natuur- 

 kundige perrot hetzelfde werktuig vervaardigd en er eenige voorloopige 

 proeven mede genomen. 



Maar zelfs 40 jaren vóór de ontdekking van zöllner bleek hetzelfde 

 denkbeeld reeds uitgevoerd te zijn. In het bekende Journal van dingler 

 was toen reeds eene verhandeling verschenen , getiteld : "Astronomische 

 Pendelwage , nebst einer neuen Nivellirwage , erfunden und dargestellt von 

 lorenz hengler , academischen Burger an der Hochschule zu München." 



In deze verhandeling werd bijna volmaakt dezelfde horizontale slin- 

 ger beschreven, die later, zonder er iets van te weten, door zöllner 

 opnieuw werd uitgevonden. Maar dat niet alleen: hengler heeft reeds 

 zeer uitvoerige onderzoekingen met dit werktuig in het licht gege- 

 ven. "Mijne eerste proeven," zoo schreef hij, "waren gericht op de aan- 

 trekkingen van de zon en de maan. Tot dit doel sloot ik den slinger 

 die 10 voet lang was , hermetisch af, zoodat slechts het eene uiteinde van 

 den hefboom door middel van een microscoop kon worden waargenomen. 



Ik stelde nu in het midden van Maart , toen het nieuwe maan was , 

 den slinger zoo op, dat hij 's middags om 12 uur in den meridiaan 

 stond en nu maakte hij de volgende slingeringen: van 12 uur af be- 

 woog hij zich voortdurend naar het westen tot omstreeks 3 uur , keerde 

 daarna langzamerhand terug , zoodat hij tegen 6 uur weer in den me- 

 ridiaan stond; daarna week hij af in oostelijke richting tot 9 uur en 

 kwam tegen 12'/ 2 uur in den meridiaan terug. Deze schommelingen 

 herhaalden zich steeds in denzelfden tijd , waarvan ik mij twee maan- 

 den lang dagelijks overtuigde. Als ik de grenzen der slingeringen op 

 verschillende dagen vergeleek , vond ik , dat ze het grootst waren bij 

 nieuwe en volle maan. De dagelijksche verandering der slingerwijdte 

 heb ik wegens de ongeschiktheid van het lokaal niet kunnen bepalen. 

 Ik kan dus alleen als ontwijfelbaar feit vaststellen , dat de bewegin- 

 gen werkelijk door de maan veroorzaakt werden; ik ben echter over- 

 tuigd, dat men de aantrekking der maan en dus hare massa door dit 

 instrument nauwkeurig bepalen kan , zoodra men een geschikte stand- 

 plaats gevonden heeft." 



Als men bedenkt , dat hengler hier uitkomsten meedeelt , die zöllner 

 later, met veel volmaakter hulpmiddelen toegerust, niet heeft kunnen 



