136 INSTINKT. 



matig noemen wij honderde dingen , die ieder onzer onophoudelijk doet. 



Volgens mijn boven gegeven bepaling past die benaming bier in 

 geenen deele. 



Al die maatregelen zijn toch wel degelijk het gevolg van ondervin- 

 ding, die ons geleerd heeft dat wij daardoor het best en het gemak- 

 kelijkst het een of ander doel bereiken. Een kind moet, met schade 

 en schande meestal, die ondervinding nog opdoen. Daarom doen wij 

 beter zulke handelingen onbewust te noemen, dan instinktmatig. 



Met bewustzijn handelen wij , zoodra wij ons rekenschap geven van 

 de redenen en drijfveeren, die ons tot iets nopen; van de middelen, 

 waardoor wij het volbrengen en van het doel, dat wij er mee willen 

 bereiken , kortom , wanneer wij het waarom , waardoor en waartoe over- 

 wegen en ons doen dan van die overweging het gevolg is. 



Komen wij nu dikwijls in volkomen gelijke omstandigheden, dan 

 begrijpt men, dat het heel licht mogelijk is, dat wij naar aanleiding 

 van die omstandigheden een handeling volbrengen, zonder dat die 

 steeds door de evengenoemde overweging voorafgegaan of daarvan het 

 uitvloeisel behoeft te zijn. 



Zonder dat ik er bij stil behoef te staan is het nu duidelijk, dat 

 het weglaten van die overweging, zonder meer, de handeling nog niet 

 maakt tot het gevolg van wat ik instinkt noemde. 



Nog weer iets anders is, wat wij onwillekeurig noemen; hier wordt 

 evenwel het maken van een scherp onderscheid en de juiste bepaling 

 en omschrijving van dat onderscheid moeielijker. 



Wanneer wij nu evenwel eerst de kennis trachten op te doen, die 

 daarvoor noodig is , zal ook die moeielijkheid , zooal niet geheel ver- 

 dwijnen, toch zeker veel verminderen. 



Daarvoor is het noodzakelijk , dat ik wat uitvoeriger spreek over de 

 verschijnselen , die wij wil en bewustzijn noemen. 



Een waarheid , die , hoe meer men haar toepast , des te meer zeker- 

 heid en bewijsgrond verkrijgt, ontleent daaraan het ware kenmerk 

 harer echtheid. Zulk een waarheid , die op het gebied der natuurkunde 

 in engeren zin ontdekt en toegepast, ook bij haar aanwending ter ver- 

 klaring der levensverschijnselen zeer vruchtbaar bleek te zijn is deze, 

 dat alle verschijnselen , dat wil zeggen , alles wat op onze zintuigen 

 inwerkt , dus door ons waargenomen worden kan , bewegingen zijn. 



Wat wij licht , kleur , warmte , koude , elektriciteit of magnetisme , 

 geluid , reuk of smaak noemen , het zijn alles eigenaardige bewegingen 



