INSTINKT. 153 



Nieuwe toestanden, hieruit ontstaan, zullen dan verder veel kans hebben 

 om vaste , bij alle nakomelingen aangeboren kenmerken te worden , omdat 

 zij erfelijk en voor eendier, dat hen verkregen heeft , hoogst nuttig zijn. 



Dit grijpt werkelijk plaats. Zoo ontstaat namelijk het instinkt. Instinkt 

 is een door langdurige ophooping , accumulatie , van overerfelijke le- 

 vensuitingen, uit bewuste , op overleg gegronde handelingen , onstaan vermo- 

 gen. Dat vermogen is , wegens zijn grooten voordeeligen invloed in den 

 strijd om het leven standvastig geworden; evenwel slechts voor zoover 

 er ook bij andere vormen en kenmerken van standvastigheid gesproken 

 kan worden , daar het natuurlijk even als deze voor wijziging en voor- 

 uitgaande ontwikkeling vatbaar is. Al behoeft er derhalve , bij het dier , 

 dat een instinktmatige handeling volbrengt , geen oefening als voor- 

 waarde , of overleg als drijfveer aanwezig te zijn , toch is de eerste 

 grond der handeling ondervinding en daardoor opgedane kennis , kortom 

 verstand ; dit moeten wij evenwel niet bij het dier zelf zoeken , maar 

 bij zijn voorouders , die , in een lange reeks , geleidelijk en bij kleine 

 beetjes, ieder het hunne bijdroegen tot de vorming van het geheel, 

 dat zoozeer onze bewondering gaande maakt. 



En nu , waarde lezer , die de moeite hebt willen nemen mij aandachtig 

 te volgen , wij zijn aan 't eind van ons tochtje genaderd. Bij vele punten 

 van den weg hebben wij ons opgehouden ; dikwijls hebben wij zijpa- 

 den ingeslagen , wat onzen weg wel langer , maar , naar ik meen , in 

 nog grootere mate belangrijk maakte. Een gevaar kan er echter uit 

 ontstaan; al die bijzonderheden zouden ons van de hoofdzaak kunnen 

 afleiden , we zouden "vor lauter Baume den Wald nicht sehen !" Dat 

 kunnen wij het best voorkomen , indien het al het geval mocht wezen , 

 door thans , nu wij het hoogste punt bereikt hebben , van het pad , dat 

 zich voor ons verhief en waarvan het bestijgen ons niet altijd even 

 gemakkelijk viel , ons om te keeren en onzen blik over den afgelegden 

 weg te laten gaan. Dan doet de afstand de bijzonderheden voor onzen 

 blik verdwijnen , maar de hoofdzaken des te scherper in het oog sprin- 

 gen. Ziehier dan , wat , naar ik hoop en verwacht , door u gezien zal 

 worden. 



De verrichtingen van den geest zijn evengoed aan het lichaam ge- 

 bonden, als die welke gewoonlijk in engeren zin als lichamelijk wor- 

 den aangeduid. Zij worden evengoed voortgebracht door organen of 

 werktuigen , die volgens dezelfde wetten ontstaan en zich ontwikkelen 

 als alle andere. Daar zij een machtigen invloed uitoefenen op de in- 



