INSTINKT. 155 



teekenis. Instinkt is dus wel wat anders dan verstand; het verschil is 

 echter slechts gelegen in den aard van ontwikkeling , niet in den aard 

 van het verschijnsel. Want beiden hebben denzelfden grond, staan in 

 genetisch verband , zijn innig met elkander verwant ! 



"Und es ist das ewig Eine 



Das sich vielfach offenbart: 



Klein das Grosse, gross das Kleine, 



Alles nach der eigueu Art " (göthe). 



Voor ik van den lezer afscheid neem nog dit : Misschien zal het mij 

 vergund zijn later de kennismaking te hernieuwen , om met feiten de 

 veranderlijkheid van het instinkt onder den invloed van uitwendige 

 omstandigheden , den hoofdgrond van mijn betoog , meer uitvoerig te 

 staven. Maar ook dan , evenals nu , zal de twijfel gegrond blijken dien 

 ik op bladz. 131 heb geopperd: of ons onderzoek ons wel zou brengen tot 

 een in alle opzichten bevredigend antwoord op de vraag : Wat is instinkt ? 

 Moet , mag ons dit teleurstelling baren ? Immers neen ; want wij kunnen en 

 mogen het nog niet verlangen. Nog niet, want nog weten wij niet, 

 ik had reeds gelegenheid het te zeggen , wat de onmisbare voorwaarde , 

 waardoor een verstandsuiting bestaanbaar is , wat bewustzijn en wat de 

 volmaaktste vorm daarvan , zelfbewustzijn , is. Ontwikkeld zelfbewust- 

 zijn onderscheidt den mensch van het dier; het is het hoogste, het 

 grootste , wat de eeuwige verandering en vooruitgang in de natunr 

 heeft voortgebracht; het is de kostbare maar zware verantwoordelijk- 

 heid opleggende gave , die zij ons schonk. "Het einddoel , waarheen 

 de natuur , op de verheven baan die zij ons doet volgen , ons brengen 

 wil , is : ons tot bewuste dienaren van haar streven op te voeden ! 

 Waarheen het ons voert ? Wie kan het weten ! Wij wachten geduldig 

 met kant : Last uns unser Grlück besorgen , in den Garten gehen und 

 arbeiten." ' 



Bewustzijn van de bedoelingen der natuur is het ideaal dat wij na 

 moeten streven; waarop de natuur ons wijst, overal, waar wij haar 

 wegen naspeuren ; dat alleen kan ons licht brengen te midden der pijnigende 

 raadselen , die den zedelijk denkenden mensch omringen , die zoo me- 

 nigeen verwilderd en tot wanhoop gebracht hebben. Wat te doen om 



1 hugo hofpman: Erziehung zur Production, die Aufgabe der realistischen 

 Padogogik. 



