COPPERNICÜS. 241 



Onderscheidene stukken van groot gewicht zijn doorgeschrapt en daarom 

 ook niet in den druk opgenomen. Geheele bladzijden , en daaronder zeer 

 belangrijke, zijn in den druk geheel weggelaten , hoewel het manuscript 

 daartoe geene aanleiding geeft. 



Zoo verscheen dan , als kostbare feestgave aan de geleerde wereld 

 bij de viering van het vierde eeuwfeest der geboorte van den schrijver 

 door de coppERNicus-vereeniging , en met geldelijke ondersteuning van 

 het Duitsche rijk, in 1874 de vijfde en waarschijnlijk laatste uitgave. 

 Deze is geheel naar het zoo gelukkig teruggevonden manuscript in- 

 gericht en met zorg door den kundigen geschiedvorscher m. cuiitze 

 bewerkt. Behalve den oorspronkelijken tekst bevat zij alle doorge- 

 haalde plaatsen en stukken , die van eenig belang zijn , zoodat de aan- 

 dachtige lezer zelf de ontwikkeling in den gedachtengang des schrij- 

 vers kan volgen. Deze uitgave is aan den keizer van Duitschland 

 opgedragen, en door den bewerker met verschillende geschiedkundige 

 aanteekeningen voorzien. Eene duitsche vertaling van dit latijnsche 

 werk is korten tijd geleden te Thorn verschenen. 



De oudere uitgaven vertoonen alle iets zonderlings en tegenstrijdigs. 

 Ten eerste toch is reeds de titel niet juist weergegeven; de schrijver 

 noemde het eenvoudig : De revolutionibus (over de bewegingen) , de uit- 

 gever voegde er aan toe : orbium coelestium (der hemellichamen) , en 

 verder eene geheele opwekking, om het boek met onbevangen zinnen 

 te lezen en de merkwaardige nieuwe hypothesen die het bevat te be- 

 studeeren. Ook de bekende spreuk van plato ("geen niet-wiskundige 

 trede hier binnen") is als motto in het grieksch op den titel gesteld. 

 Verschillende voorreden gaan het werk zelf vooraf. De eerste, getiteld 

 "aan den lezer, over de hypothesen van dit werk", is later gebleken 

 geheel valsch te zijn, en afkomstig van bovengenoemden osiander, die 

 mede de eerste uitgave bezorgde. Deze voorrede toch is geheel in strijd 

 met den inhoud van het werk , zooals reeds door kepler werd aange- 

 toond en nader door alexander von humboldt bevestigd , die er zich 

 met kracht tegen verzette. In die voorrede wordt de w r aarde van het 

 werk miskend, blijkbaar om gevreesden tegenstand te breken, en aan 

 zwakke zielen te gemoet te komen. Want hierin wordt het werk van 

 coppernicus voorgesteld als eene hypothese , die zoo goed als eene an- 

 dere tot verklaring van de beweging der hemellichten kan dienen, zon- 

 der dat men de waarheid daarvan onvoorwaardelijk behoeft aan te nemen. 



Coppernicus echter schrijft niet in zulk een twijfelachtigen geest, 



1G 



