HET ZEVENVOUDIG WERELDRAADSEL. 339 



cn van vuur hare tegenwoordige gedaante verkreeg. De grenzen van 

 tijd en van ruimte hebben zich dus voor den mensch uitgezet ; tegelijk 

 evenwel is het heden duidelijker voor hem geworden. De leer van het 

 leven (biologie) heeft menig raadsel tot helderheid gebracht. De schei- 

 kunde der bewerktuigde wereld heeft de natuur dikwerf op de daad 

 betrapt en neemt haar het werk uit de handen. Zooals b.v. de aliza- 

 rine , langs kunstmatigen weg uit steenkolenteer bereid , akkers , tot 

 nog toe voor de meekrapcultuur gebruikt, voor een ander doel heeft 

 beschikbaar gesteld , zal de indigo , door den Munchener hoogleeraar 

 baeyer ontleed en vervolgens langs den omgekeerden weg uit andere 

 stoffen opgebouwd , voor de natuurlijke indigo een belangrijke mede- 

 dingster op de markt worden , misschien haar geheel verdringen. 



Is het wonder , dat de eerste opgewondenheid over zulke en andere reus- 

 achtige ontdekkingen op het gebied der natuurkennis , ontdekkingen , die 

 dan toch door menschen , de beoefenaars van die vakken , werden gedaan , 

 bij velen een roes te weeg brachten , waarin zij van den verderen voort- 

 gang in dezelfde richting alle heil en licht verwachtten , licht ook voor 

 vele raadselen, wier oplossing de menschheid sinds onheugelijke tijden 

 had gezocht, maar tot nog toe niet had kunnen vinden? Is het won- 

 der, dat, waar de grootsche aanleg van den menschelijken geest zóó 

 duidelijk werd in het licht gesteld, men de ware grootheid van den 

 mensch meer zocht op verstandelijk dan op zedelijk gebied en in zijn 

 eenzijdigheid voorbijzag , dat vermeerdering van kennis op zichzelve 

 geen veredeling van het karakter te weeg brengt ? Aan zulk een roes , 

 veroorzaakt door de vreugde over de door de menschheid behaalde 

 triomfen , meen ik het ook te moeten toeschrijven , dat men zich die 

 menschheid als het hoogste , het grootste van alles , wat bestaat , voor- 

 stelt en het redelijker vindt in de langzame ontwikkeling der eeuwige 

 stof uit zichzelve den grond van het bestaan des menschen te zoeken , 

 dan in de werking van eene eerste , eeuwige , zelfbewuste oorzaak , 

 die de stof, het leven, het bewustzijn te voorschijn riep en wier heer- 

 lijkheid zich in de heerlijkheid van den menschelijken geest openbaart. 

 Zelfs dan, wanneer het geloof aan God geen ander, geen hoogcr ka- 

 rakter had dan dat van een bloot verstandelijke hypothese en wanneer 

 voor die hypothese geen andere grond bestond dan hetgeen ik zoo even 

 noemde , zelfs dan zou ik meenen , dat deze als verklaring van het bo- 

 staan der wereld de voorkeur verdiende boven de meening , die aan 

 de eeuwige onbezielde stof het vermogen toeschrijft zich uit zichzelve door 





